Nardaran qəsri

Abşeronun Strateji İncisi: Nardaran Qəsri Abşeron yarımadasının müdafiə memarlığında özünəməxsus yer tutan, XIV əsrin əvvəllərinə aid ən mühüm tarixi abidələrdən biri Nardaran qəsridir (və ya Nardaran qalası). Bakının digər qədim kəndlərindəki istehkamlar kimi, bu qəsr də Şirvanşahlar dövlətinin Xəzər sahili boyu qurduğu vahid müdafiə və xəbərdarlıq sisteminin mühüm bir həlqəsini təşkil etmişdir. Nardaran qəsri həm memarlıq plastikası, həm də üzərindəki epiqrafik yazısı ilə digər Abşeron qalalarından fərqlənən unikal xüsusiyyətlərə malikdir. Tikilmə Tarixi, Memarı və Kitabəsi Nardaran qəsri üzərindəki daş kitabə bu günümüzə qədər salamat qaldığı üçün tikilinin tarixi və memarı haqqında tam dəqiq məlumatlara sahibik. Qalanın divarına həkk olunmuş ərəbdilli kitabədə qeyd olunur ki, qəsr Hicri 700-cü ildə (Miladi 1301-ci il) məşhur orta əsr memarı Mahmud ibn Maqsud tərəfindən inşa edilmişdir. Memar Mahmud ibn Maqsud eyni zamanda Bakının Bibiheybət kəndindəki qədim məscidin minarəsinin də müəllifi kimi tarixə düşmüşdür. Tarixi Qeyd: Qəsrin üzərindəki kitabədə bəzi araşdırmaçıların fikrincə, tikintinin bərəkət və müqəddəs məqsədlər (məsələn, dəniz kənarında sığınacaq və ya keşikçi məntəqəsi) üçün birbaşa xalqın və ya dindar bir şəxsin vəsaiti ilə ucaldıldığına dair eyhamlar var ki, bu da digər feodal qalalarından fərqli bir sosial funksiyaya işarə edir. Memarlıq Quruluşu və Müdafiə Strategiyası Nardaran qəsri memarlıq üslubuna görə dairəvi qüllələr qrupuna daxildir (Mərdəkan və Ramana qalalarında olduğu kimi). Yerli ağ əhəng daşından tikilən qəsr, iki əsas hissədən — hündür mərkəzi qüllədən (donjon) və onu əhatə edən dördbucaqlı qala divarlarından ibarətdir. Qəsrin daxili mühəndislik strukturu aşağıdakı xüsusiyyətlərlə səciyyələnir: Hündürlük və Mərtəbələr: Qəsrin mərkəzi dairəvi qülləsinin hündürlüyü təxminən 12 metrdir və daxildən üç mərtəbəyə bölünür. Mərtəbələr bir-biri ilə daş pilləkənlər vasitəsilə bağlanır və onların tavanı sferik günbəzlərlə örtülmüşdür. Birinci Mərtəbənin Unuqluğu: Müdafiə məqsədilə qalanın birinci mərtəbəsində qapı və ya pəncərə yoxdur. Qəsrə giriş birbaşa ikinci mərtəbədən — xaricdən qoyulan daş və ya taxta pilləkənlər vasitəsilə təmin olunurdu. Hücum zamanı bu pilləkən yuxarı çəkilirdi. Həyət və Su Quyusu: Qala divarlarının daxilində qalan həyətyanı sahədə mühasirə zamanı qarnizonun su ehtiyacını ödəmək üçün daşdan yonulmuş dərin su quyusu və ərzaq saxlamaq üçün xüsusi quyular mövcud idi. Müdafiə Mazgalları və Maşikullar: Qüllənin yuxarı hissəsində oxçuların atəş açması üçün dar mazqallar və qala divarının dibinə yaxınlaşan düşmənin üzərinə qaynar yağ və ya qatran tökmək üçün pəncərəsiz eyvancıqlar (maşikullar) yer alır. Regional Siqnal Sistemində Rolu Nardaran qəsri dəniz sahilinə çox yaxın coğrafi mövqedə yerləşirdi. Onun əsas strateji təyinatı Xəzər dənizindən gələ biləcək yadelli basqınları (məsələn, slavyanların və ya digər dəniz quldurlarının hücumlarını) öncədən aşkarlamaq idi. Təhlükə anında qəsrin damında böyük tonqallar qalanırdı. Bu siqnal işığı dərhal yaxınlıqdakı Maştağa, Ramana və Mərdəkan qalalarına, oradan isə Bakı qapılarına (İçərişəhərə) ötürülürdü. Beləliklə, şəhər əhalisi və Şirvanşahlar ordusu bir neçə saat ərzində tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilirdi. Bu gün Nardaran qəsri dövlət tərəfindən qorunan mühüm memarlıq abidəsidir və Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin mühəndislik zəkasını nümayiş etdirən canlı bir tarix və sənəd rolunu oynayır.