OPEC

Qlobal enerji nəhəngi: OPEC nədir və dünyanı necə idarə edir? Beynəlxalq münasibətlər sistemində və qlobal iqtisadiyyatda elə təşkilatlar var ki, onların qəbul etdiyi qərarlar dünyanın hər bir nöqtəsində gündəlik həyata, yanacaqdoldurma məntəqələrindəki qiymətlərə və dövlətlərin büdcə gəlirlərinə birbaşa təsir göstərir. Bu cür nəhəng təsir imkanlarına malik olan strukturların başında şübhəsiz ki, OPEC (Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı - Organization of the Petroleum Exporting Countries) gəlir. Yarandığı gündən bəri qlobal enerji bazarlarının tənzimlənməsində həlledici rol oynayan bu təşkilat, həm də dünya geosiyasətinin ən mühüm oyunçularından biridir. OPEC-in yaranma tarixi və əsas məqsədləri Ötən əsrin ortalarına qədər dünya neft sənayesi və qiymət siyasəti demək olar ki, tamamilə Qərb transmilli şirkətlərinin (tarixdə "Yeddi Bacı" adı ilə tanınan inhisarçı qrup) nəzarəti altında idi. Bu şirkətlər neft hasil edən ölkələrin milli maraqlarını nəzərə almadan qiymətləri birtərəfli qaydada aşağı salır və gəlirlərin böyük hissəsini özlərinə götürürdülər. Bu ədalətsiz iqtisadi asılılığa son qoymaq məqsədilə, min doqquz yüz atmışıncı ilin sentyabr ayında İraqın paytaxtı Bağdadda keçirilən konfransda tarixi bir qərar qəbul edildi. Beş aparıcı neft hasilatçısı olan dövlət — Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, İran, Küveyt və Venesuela bir araya gələrək OPEC-in təməlini qoydular. Təşkilatın qarşısına qoyduğu əsas məqsədlər bu gün də öz aktuallığını qoruyur: Üzv ölkələrin fərdi və ümumi maraqlarını qorumaq üçün neft siyasətlərini əlaqələndirmək və unifikasiya etmək. Beynəlxalq neft bazarlarında qiymətlərin sabitliyini təmin etmək, zərərli və lazımsız qiymət dalğalanmalarının qarşısını almaq. İstehlakçı ölkələri fasiləsiz, səmərəli və iqtisadi cəhətdən əlverişli neftlə təmin etmək. Neft sənayesinə investisiya qoyan sahibkarların yatırdıqları kapitalın ədalətli gəlirliliyini təmin etmək. Təşkilatın mərkəzi qərargahı yaradıldığı ilk beş il ərzində İsveçrənin Cenevrə şəhərində yerləşsə də, min doqquz yüz altmış beşinci ildən etibarən Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərinə köçürülmüşdür və hazırda da fəaliyyətini buradan idarə edir. Üzvlük strukturu və daxili dinamika OPEC qapalı bir klub deyil; onun nizamnaməsinə görə, mühüm həcmdə xam neft ixrac edən və təşkilatın prinsiplərini qəbul edən hər bir dövlət buraya üzv ola bilər. Zaman keçdikcə təşkilatın tərkibi genişlənmiş, müxtəlif dövlətlər buraya daxil olmuş və bəziləri fərqli siyasi-iqtisadi səbəblərdən üzvlüyünü dayandırmışdır. Məsələn, Ekvador, İndoneziya və son illərdə Qətər, Anqola kimi ölkələr öz daxili iqtisadi və strateji maraqlarına uyğun olaraq təşkilatı tərk etmişlər. Hazırda təşkilatın tərkibində Yaxın Şərq, Afrika və Cənubi Amerikanı təmsil edən on ikidən çox üzv dövlət fəaliyyət göstərir. Səudiyyə Ərəbistanı böyük hasilat həcminə və nəhəng ehtiyatlarına görə qeyri-rəsmi olaraq təşkilatın lideri hesab olunur. Qlobal bazara təsiri və OPEC+ (OPEC Plus) fenomeni Dünya üzrə təsdiqlənmiş xam neft ehtiyatlarının təxminən səksən faizə yaxını məhz OPEC üzvü olan ölkələrin payına düşür. Bu nəhəng göstərici təşkilata qiymətləri tənzimləmək üçün böyük rıçaqlar verir. OPEC bunu əsasən hasilat kvotaları (hər bir ölkənin gündəlik hasil edə biləcəyi maksimum neft həcmi) vasitəsilə tənzimləyir. Əgər dünyada neftə tələbat azalırsa və qiymətlər kəskin düşürsə, təşkilat hasilatı azaldaraq süni qıtlıq yaradır və qiymətlərin yenidən qalxmasına nail olur. Əksinə, yüksək qiymətlər qlobal iqtisadi artıma zərər vurduqda isə hasilat həcmləri artırılır. Lakin zaman keçdikcə ABŞ-da şist nefti inqilabının baş verməsi və OPEC xaricindəki ölkələrin (xüsusilə Rusiya, Meksika, Qazaxıstan) hasilat gücünün artması təşkilatın təkbaşına qərar qəbul etmək gücünü zəiflətdi. Bu çağırışa cavab olaraq, iki min on altıncı ildə dünya enerji tarixində yeni bir səhifə açıldı və OPEC+ (OPEC Plus) formatı yaradıldı. Bu format çərçivəsində mövcud OPEC üzvləri ilə təşkilata daxil olmayan on qeyri-OPEC ölkəsi (başda Rusiya olmaqla, Azərbaycan, Qazaxıstan, Oman, Malayziya və digərləri) hasilatın tənzimlənməsi üzrə müttəfiqlik sazişi imzaladılar. Azərbaycan da OPEC+ bəyannaməsinin fəal tərəfdaşlarından biri kimi qlobal neft bazarında sabitliyin təmin olunmasında, qiymətlərin kəskin dalğalanmasının qarşısının alınmasında və hasilat intizamına əməl olunmasında mühüm rol oynayır. Bu əməkdaşlıq formatı xüsusilə qlobal pandemiyalar və ya geosiyasi gərginliklər zamanı neft qiymətlərinin sıfıra yaxınlaşmasının və ya nəzarətdən çıxmasının qarşısını alan ən güclü iqtisadi sipər olduğunu sübut etdi. Beynəlxalq enerji ekspertləri qeyd edirlər ki, gələcəkdə bərpa olunan və alternativ enerji mənbələrinə keçid sürətlənsə də, yaxın onilliklərdə neft hələ də qlobal sənayenin əsas hərəkətverici qüvvəsi olaraq qalacaq və bu səbəbdən OPEC və OPEC+ ittifaqının qərarları dünya iqtisadiyyatının nəbzini tutmağa davam edəcəkdir.