Oyma sənəti

Oyma sənəti ağac, daş, metal və digər bərk materialların səthindən müəyyən hissələrin kəsilməsi, yonulması və ya çıxarılması yolu ilə naxış, ornament, təsvir və həcmli forma yaradılması sənətidir. Bu üsulla həm dekorativ əşyalar, həm memarlıq elementləri, həm də müstəqil sənət əsərləri hazırlanır. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin təsnifatında bədii oyma dekorativ-tətbiqi sənətin istiqamətlərindən biri kimi təqdim edilir.

Oyma sənətində usta materialı sadəcə bəzəmir. O, əvvəlcədən düşünülmüş kompozisiyaya uyğun olaraq materialın müəyyən hissələrini çıxarır və bunun nəticəsində səthdə dərinlik, işıq-kölgə və həcm yaranır. İstifadə olunan material və texnikadan asılı olaraq ağac üzərində oyma, daş üzərində oyma, metal üzərində bədii işləmə və başqa istiqamətlər fərqləndirilir.

Ağac üzərində oyma

Ağac oyma sənəti ən geniş yayılmış istiqamətlərdən biridir. Bu texnikada müxtəlif kəsici alətlər vasitəsilə ağacın səthində həndəsi ornamentlər, bitki motivləri, insan və heyvan fiqurları və başqa kompozisiyalar yaradılır. Victoria and Albert Museum-un materialında ağacın xüsusiyyətlərinin oyma işinə birbaşa təsir etdiyi qeyd edilir. Məsələn, palıd, qoz və digər bərk ağac növləri davamlılığı və incə detalların işlənməsi imkanları ilə seçilir, daha yumşaq ağaclar isə nisbətən asan yonulur.

Ağacın liflərinin istiqaməti də nəzərə alınmalıdır. Naxışın incə hissələrinin liflərin quruluşuna uyğun işlənməsi onların sınması və zədələnməsi riskini azaldır. Buna görə peşəkar oyma işi yalnız rəssamlıq qabiliyyəti deyil, ağacın fiziki xüsusiyyətlərini anlamağı da tələb edir.

Oyma necə hazırlanır?

Ənənəvi üsulda əvvəlcə hazırlanacaq ornament və ya təsvir müəyyən edilir. Eskiz birbaşa materialın üzərinə çəkilə və ya əvvəlcədən kağızda hazırlanmış naxış səthə köçürülə bilər. Daha sonra usta lazımsız hissələri xüsusi alətlərlə tədricən çıxararaq kompozisiyanın əsas formasını yaradır.

Relyefli oymada fon daha dərindən yonulur, əsas təsvir isə səthdən yuxarıda saxlanılır. Sonrakı mərhələdə xırda elementlər, xətlər, ornamentlər və digər detallar işlənir. Dərinliyin dəyişdirilməsi işıq və kölgənin təsirini gücləndirərək təsvirə həcm verir.

Oyma işində iskənə, müxtəlif formalı oyma alətləri, çəkic və digər əl alətlərindən istifadə olunur. Əyri kəsici hissəyə malik alətlər çökəklik və yumru formaların, düz iskənələr isə xətlərin və hamar səthlərin işlənməsində istifadə edilə bilər.

Relyef oyma nədir?

Relyef oyma zamanı təsvir tamamilə materialdan ayrılmır. Əsas kompozisiya fonla bağlı qalır, lakin fonun müəyyən qədər dərinləşdirilməsi nəticəsində təsvir səthdən irəli çıxmış kimi görünür. Dərinliyə görə alçaq və yüksək relyef kimi müxtəlif yanaşmalar mövcuddur.

Bu texnika xüsusilə dekorativ panellərdə, qapılarda, mebel üzərində, memarlıq detallarında və iri kompozisiyalarda istifadə olunur. Victoria and Albert Museum-un kolleksiyasındakı tarixi ağac oyma nümunələri relyef üsulunun çox mürəkkəb səhnələrin və xırda detalların yaradılmasına imkan verdiyini göstərir.

Daş üzərində oyma

Daş oyma ağacla müqayisədə daha sərt material üzərində işləmə tələb edir. Ornament və ya təsvir daşın səthində tədricən formalaşdırılır. Tarixən bu üsul memarlıqda fasadların, sütunların, qapı və pəncərə ətraflarının, məzar daşlarının və müxtəlif dekorativ elementlərin hazırlanmasında geniş tətbiq olunub.

Daşın növü iş prosesinə ciddi təsir göstərir. Yumşaq daşlarda detalları formalaşdırmaq nisbətən asan olduğu halda, sərt materiallar daha çox vaxt, uyğun alət və texniki ustalıq tələb edir. Daş üzərində oyma heykəltaraşlıqla sıx əlaqəli olsa da, dekorativ oyma əsasən səthdə ornament və relyef yaratmağa yönələ bilər.

Oyma sənətində ornamentlər

Oyma sənətinin ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri ornamentlərin geniş istifadəsidir. Həndəsi fiqurlar, yarpaq və çiçək motivləri, budaqlar, quş və heyvan təsvirləri, simmetrik kompozisiyalar müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli formalarda inkişaf edib.

Naxış yalnız dekorativ məqsəd daşımaya bilər. Tarixi sənət nümunələrində ornamentlər müəyyən dövrün estetik zövqünü, dini təsəvvürlərini və mədəni ənənələrini də əks etdirir. Buna görə qədim oyma nümunələri sənət əsəri olmaqla yanaşı, həmin dövrün maddi mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün də əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanda oyma sənəti

Azərbaycanda bədii oyma dekorativ-tətbiqi sənətin istiqamətləri sırasında yer alır. Mədəniyyət Nazirliyinin sənət sahələri üzrə təsnifatında xalçaçılıq, dulusçuluq, keramika, tikmə, zərgərlik və bədii şüşə ilə yanaşı bədii oyma ayrıca göstərilir.

Oyma üsulları tarixən məişət əşyalarının, taxta və daş elementlərin, memarlıq detallarının bəzədilməsində istifadə edilib. Əl əməyinin üstünlük təşkil etdiyi ənənəvi oymada hər bir detal ustanın alətlə material üzərində apardığı iş nəticəsində yaranır. Müasir texnologiyalar dəqiq kəsmə və naxışların hazırlanmasını asanlaşdırsa da, əl ilə işlənən bədii oyma ustadan material bilgisi, dəqiqlik, səbir və kompozisiya duyumu tələb edən sənət sahəsi olaraq qalır.