Professor

Professor ali təhsil və elmi fəaliyyət sahəsində çalışan yüksək ixtisaslı akademik mütəxəssisdir. Bu söz müxtəlif ölkələrdə həm universitetdə dərs deyən müəllim üçün ümumi ad, həm də konkret akademik vəzifə və ya elmi-pedaqoji titul kimi işlədilə bilər. Professorlar adətən tələbələrə dərs deyir, elmi tədqiqat aparır, məqalə və kitablar hazırlayır, magistr və doktorantların elmi işlərinə rəhbərlik edir, universitetin akademik həyatında iştirak edirlər.

Professorun əsas işi nədən ibarətdir?
Professorun işi yalnız auditoriyada mühazirə oxumaqdan ibarət deyil. Onun fəaliyyəti tədris, elmi tədqiqat, tələbə və doktorantlara rəhbərlik, elmi layihələrin hazırlanması, konfranslarda iştirak və akademik idarəetmə kimi bir neçə istiqaməti əhatə edə bilər. Universitetdən və ixtisasdan asılı olaraq professorun vəzifələri dəyişir. Məsələn, tibb professoru klinik və elmi fəaliyyəti birləşdirə, mühəndislik professoru laboratoriya və tətbiqi layihələrdə, tarix professoru isə arxiv tədqiqatlarında daha çox iştirak edə bilər.

Professor olmaq üçün hansı təhsil tələb olunur?
Əksər ölkələrdə professor olmaq üçün yüksək səviyyəli ali təhsil və uzunmüddətli akademik təcrübə tələb olunur. Akademik karyera çox vaxt bakalavr və magistr təhsilindən sonra doktorantura ilə davam edir. Doktorluq dərəcəsi professorluq yolunda əsas mərhələlərdən biridir.

Bundan sonra namizəd elmi məqalələr dərc edir, tədqiqat layihələrində iştirak edir, dərs deyir və akademik təcrübə toplayır. Professor vəzifəsinə yüksəlmək üçün təkcə diplom deyil, elmi nəticələr, nəşrlər, tədris təcrübəsi və akademik nüfuz da nəzərə alınır.

Professor və müəllim arasında fərq
“Müəllim” daha geniş anlayışdır və ümumilikdə tədrislə məşğul olan şəxsi ifadə edir. Professor isə ali məktəb və elmi mühitlə bağlı daha yüksək akademik statusu bildirir.

Universitetdə dərs deyən hər şəxs professor deyil. Müxtəlif ali təhsil sistemlərində müəllim, baş müəllim, dosent, associate professor və professor kimi fərqli vəzifə pillələri mövcud ola bilər. Bu adların hüquqi və akademik mənası ölkədən ölkəyə dəyişir.

Professor və dosent arasında fərq
Dosent və professor akademik karyeranın fərqli pillələridir. Bir çox sistemdə professor dosentdən daha yüksək akademik vəzifə və ya titul hesab olunur. Professorluq üçün daha geniş elmi fəaliyyət, uzunmüddətli tədris təcrübəsi, elmi rəhbərlik və nüfuz tələb oluna bilər.

Lakin bu terminlərin dəqiq statusu milli qanunvericilik və universitet sisteminə görə fərqlənir. Buna görə bir ölkədə “professor” adının verilmə qaydası digər ölkədəki sistemlə tam eyni olmaya bilər.

Professor elmi tədqiqatla necə məşğul olur?
Elmi tədqiqat professorun əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biridir. Professor yeni elmi suallar müəyyən edir, araşdırma metodologiyası hazırlayır, məlumat toplayır və nəticələri elmi məqalələrdə təqdim edir.

Professorlar çox vaxt tədqiqat qruplarına rəhbərlik edir, qrant layihələri hazırlayır və beynəlxalq elmi əməkdaşlıqlarda iştirak edirlər. Təbiət və texniki elmlərdə laboratoriya işi, humanitar sahələrdə mətn və arxiv araşdırmaları, sosial elmlərdə isə sorğu və statistik analiz geniş istifadə oluna bilər.

Professorun tələbələrlə işi
Professor bakalavr və magistr tələbələrinə mühazirə və seminarlar keçirə bilər. Bununla yanaşı, tələbələrin kurs, diplom və elmi layihələrinə rəhbərlik edir.

Magistratura və doktorantura səviyyəsində professorun rolu daha da artır. O, gənc tədqiqatçının mövzu seçməsinə, metodologiya qurmasına, elmi məqalə hazırlamasına və nəticələri düzgün təqdim etməsinə kömək edir.

Professorun işi hazır məlumatı ötürməkdən daha çox tələbənin müstəqil düşünmə və araşdırma bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlir.

Elmi məqalələr və professorun fəaliyyəti
Akademik fəaliyyətdə elmi nəşrlər mühüm yer tutur. Professorlar araşdırmalarının nəticələrini elmi jurnallarda dərc etdirir, kitab və monoqrafiyalar hazırlaya bilirlər.

Məqalələr adətən elmi ekspertizadan, yəni peer review prosesindən keçirilir. Bu zaman həmin sahənin digər mütəxəssisləri tədqiqatın metodunu, nəticələrini və elmi əsaslandırmasını qiymətləndirirlər.

Elmi nəşrlərin sayı təkbaşına professorun səviyyəsini müəyyən etmir. Araşdırmaların keyfiyyəti, yeniliyi, təsiri və akademik etikaya uyğunluğu da vacib meyarlardır.

Professor universitet idarəçiliyində iştirak edirmi?
Professorlar tədris və tədqiqatdan əlavə universitetin idarəetmə və akademik qərarvermə proseslərində də iştirak edə bilərlər. Onlar kafedra, fakültə və elmi şuralarda fəaliyyət göstərə, təhsil proqramlarının hazırlanmasına və yeni əməkdaşların seçilməsinə qoşula bilərlər.

Təcrübəli professorlar kafedra müdiri, dekan, elmi mərkəz rəhbəri və digər inzibati vəzifələrdə də çalışa bilərlər. Bununla belə, professor adı avtomatik olaraq inzibati rəhbər vəzifə demək deyil.

Emeritus professor nədir?
Bəzi universitetlər uzun illər akademik fəaliyyət göstərmiş və təqaüdə çıxmış professorlara “Professor Emeritus” və ya “Emerita” statusu verir. Bu ad universitetin həmin şəxsin elmi və pedaqoji fəaliyyətini xüsusi şəkildə tanıması ilə bağlıdır.

Emeritus professor artıq tam ştatlı işçi olmaya bilər, lakin elmi layihələrdə, tədbirlərdə və tələbələrə rəhbərlikdə iştirakını davam etdirə bilər. Bu statusun verilməsi qaydası hər universitetdə fərqli ola bilər.

Professor adı bütün ölkələrdə eyni məna daşıyırmı?
Xeyr. “Professor” sözünün istifadəsi ölkələr arasında ciddi fərqlənir. ABŞ-da universitet müəllimlərinin müxtəlif pillələri assistant professor, associate professor və professor kimi adlandırılır. Bəzi Avropa və digər ölkələrdə isə professor daha məhdud və yüksək akademik titul kimi istifadə olunur.

Bu səbəbdən şəxsin “professor” adlandırılması onun konkret akademik statusunu anlamaq üçün həmişə kifayət etmir. Universitet, ölkə və rəsmi vəzifə adı da nəzərə alınmalıdır.

Professorun akademik məsuliyyəti
Professor elmi və pedaqoji fəaliyyətdə akademik dürüstlük prinsiplərinə riayət etməlidir. Plagiat, məlumatların saxtalaşdırılması və nəticələrin qəsdən təhrif edilməsi elmi etikanın ciddi pozuntuları hesab olunur.

Professor həm öz tədqiqatında, həm də rəhbərlik etdiyi tələbə və tədqiqatçıların işində elmi standartların qorunmasına məsuliyyət daşıyır. Buna görə professorluq yalnız yüksək akademik status deyil, həm də ciddi elmi və etik məsuliyyət tələb edən peşədir.