#qala divarları
Qala divarları
Qala divarları şəhər, qala və digər strateji yaşayış məntəqələrini xarici hücumlardan qorumaq üçün tikilən möhkəmləndirilmiş müdafiə qurğularıdır. Onlar adətən daş və ya kərpicdən inşa edilir, bürclər, darvazalar, müşahidə nöqtələri və əlavə müdafiə xətləri ilə tamamlanırdı. Qala divarları orta əsr şəhərlərinin təhlükəsizlik sisteminin əsas elementlərindən biri hesab olunurdu.
Bakının qala divarları
Bakının tarixi mərkəzi olan İçərişəhər də uzun müddət güclü qala divarları ilə qorunub. XIX əsrə qədər qədim Bakı ikiqat qala divarları ilə əhatə olunmuşdu.
Dəniz tərəfdən şəhər birqat, quru tərəfdən isə ikiqat müdafiə divarları ilə qorunurdu. Bu quruluş Bakının həm sahildən, həm də qurudan mümkün hücumlara qarşı müdafiəsini gücləndirirdi.
İç və çöl qala divarları
Bakının müdafiə sistemində iç qala divarı çöl qala divarından daha hündür idi. İç divarın hündürlüyü bəzi hissələrdə 8–10 metrə, eni isə 3–3,5 metrə çatırdı.
İki qala divarı arasında təxminən 12 metrlik məsafə yerləşirdi. Bu sahə müdafiə sisteminin əlavə elementi kimi istifadə olunurdu.
Müdafiə xəndəkləri
Qala divarlarının qarşısında dərin və geniş xəndəklər yaradılırdı. Bakının tarixi müdafiə sistemində də çöl qala divarının qarşısında belə xəndək mövcud olub.
Təhlükə zamanı xəndəyin kəhriz suları ilə doldurulduğu qeyd edilir. Bu üsul düşmənin qala divarlarına yaxınlaşmasını xeyli çətinləşdirirdi.
Şamaxı və Səlyan darvazaları
Orta əsr Bakı qalasına giriş əsasən Şamaxı və Səlyan darvazaları vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu darvazaların qarşısında taxta körpülər yerləşirdi.
Gecə vaxtı körpülər qaldırılır və beləliklə şəhərə nəzarətsiz girişin qarşısı alınırdı.
Qoşa Qala Qapısı necə yaranıb?
XIX əsrin ortalarında Bakının xarici qala divarının bir hissəsi sökülüb. Həmin divarın darvazası daxili qala divarına köçürülüb.
İki darvazanın yanaşı yerləşməsi nəticəsində bu giriş sonradan “Qoşa Qala Qapısı” adı ilə tanınmağa başlayıb. Bu gün həmin qapı İçərişəhərin ən tanınan memarlıq elementlərindən biridir.
Qala divarlarının tikilmə tarixi
Bakının qala divarlarının tarixini müəyyənləşdirmək üçün mühüm arxeoloji sübutlardan biri 1954-cü ildə aşkar edilmiş daş kitabədir.
Kufi xətti ilə yazılmış kitabədə qala divarının Şirvanşah III Mənuçöhrün hakimiyyəti dövründə tikildiyi göstərilir. Bu məlumat divarların əsas hissəsinin XII əsrə aid edilməsinə imkan verir.
Bürclərin rolu
Qala divarları boyunca yerləşdirilən bürclər müdafiə sisteminin mühüm hissəsi idi. Bürclərdən ətrafı müşahidə etmək və hücum edən qüvvələrə qarşı müdafiə aparmaq mümkün olurdu.
Onların divardan kənara çıxan forması müdafiəçilərə divarın yan hissələrini də nəzarətdə saxlamağa şərait yaradırdı.
Şirvanşahlar dövlətinin izi
Qoşa Qala Qapısının üzərində Şirvanşahlar dövlətinin gerbi yerləşir. Gerbdə iki şir və onların arasında öküz başı təsvir olunub.
Bu elementlər Bakının Şirvanşahlar dövləti dövründə siyasi və müdafiə baxımından mühüm şəhər olduğunu göstərən tarixi simvollardandır.
Dəniz tərəfdə müdafiə sistemi
Tarixi təsvirlərdə Bakının iki tərəfinin Xəzər dənizi ilə əhatə olunduğu göstərilir. Buna görə şəhərin dənizə baxan hissəsində müdafiə quruluşu quru istiqamətindən fərqli idi.
Dəniz tərəfdən birqat qala divarı, quru tərəfdən isə daha güclü ikiqat müdafiə sistemi mövcud idi.
Engelbert Kempferin təsviri
1683-cü ildə Bakıda olmuş alman səyyahı Engelbert Kempfer şəhərin ilk məlum qrafik təsvirlərindən birini hazırlayıb.
Onun təsvirində Bakı qala şəhəri kimi göstərilir və şəhərin dənizlə, limanla və müdafiə divarları ilə əlaqəsi aydın şəkildə görünür.
İçərişəhərin müdafiə sistemi
Qala divarları yalnız ayrıca tikili deyil, bütöv şəhər müdafiə sisteminin bir hissəsi idi. Darvazalar, bürclər, xəndəklər və şəhərin relyefi birlikdə vahid müdafiə kompleksi yaradırdı.
Bu sistem şəhər sakinlərinin təhlükə zamanı qala daxilində müdafiəsini təşkil etməyə imkan verirdi.
UNESCO Dünya İrsi statusu
İçərişəhər, Şirvanşahlar Sarayı və Qız Qalası ilə birlikdə 2000-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
UNESCO İçərişəhərin XII əsrə aid müdafiə divarlarının mühüm hissəsinin qorunub saxlandığını qeyd edir. Tarixi ərazi orta əsr Bakı şəhərinin memarlıq və şəhərsalma xüsusiyyətlərini bu günədək əks etdirir.
Qala divarlarının bu günkü əhəmiyyəti
Müasir dövrdə Bakı qala divarları artıq hərbi müdafiə funksiyası daşımır. Onlar İçərişəhərin tarixi simasının ayrılmaz hissəsi və Azərbaycanın mühüm memarlıq irsi nümunələrindən biridir.
Divarlar orta əsr Bakısının şəhər quruluşu, müdafiə texnologiyası və Şirvanşahlar dövrünün memarlığı haqqında məlumat verən əsas tarixi abidələr sırasındadır.
