Qan

Qan insan və digər onurğalıların orqanizmində qan damarları vasitəsilə dövr edən maye birləşdirici toxumadır. O, oksigen və qida maddələrinin toxumalara daşınmasında, metabolik tullantıların uzaqlaşdırılmasında, immun müdafiədə, bədən temperaturunun tənzimlənməsində və qanaxmanın dayandırılmasında mühüm rol oynayır. Qanın əsas hissələrini plazma, eritrositlər, leykositlər və trombositlər təşkil edir.

Qan nədir?

Qan ürək-damar sisteminin əsas komponentlərindən biridir. Ürəyin fəaliyyəti nəticəsində qan damarlar boyunca hərəkət edərək orqanizmin müxtəlif hissələri arasında maddələrin daşınmasını təmin edir.

Qanın tərkibində həm maye hissə, həm də formalı elementlər mövcuddur. Maye hissə plazma adlanır. Formalaşmış elementlərə isə əsasən eritrositlər, leykositlər və trombositlər daxildir.

Yetkin insan orqanizmində qan həcmi fərdi xüsusiyyətlərdən asılı olaraq dəyişir. Bədən çəkisi, yaş, cins və digər fizioloji amillər ümumi qan həcminə təsir göstərə bilər.

Qanın tərkibi

Qanın yarıdan çoxunu plazma təşkil edir. Plazmanın böyük hissəsi sudan ibarətdir və onun tərkibində zülallar, elektrolitlər, qida maddələri, hormonlar və müxtəlif metabolik məhsullar mövcuddur.

Qanın hüceyrəvi hissəsinin böyük əksəriyyətini eritrositlər təşkil edir. Leykositlər və trombositlər həcm baxımından daha kiçik paya malik olsa da, orqanizmin fəaliyyəti üçün son dərəcə mühüm funksiyalar yerinə yetirir.

Qanın tərkibinin laborator müayinəsi insanın sağlamlıq vəziyyəti haqqında müxtəlif məlumatların əldə edilməsinə imkan verir.

Eritrositlər və hemoglobin

Eritrositlər qırmızı qan hüceyrələridir. Onların əsas funksiyası oksigenin ağciyərlərdən orqanizmin toxumalarına daşınmasıdır.

Eritrositlərin tərkibində hemoglobin adlı dəmirlə zəngin zülal yerləşir. Oksigen hemoglobinə bağlanaraq qan dövranı vasitəsilə toxumalara çatdırılır. Hemoglobin karbon qazının bir hissəsinin toxumalardan ağciyərlərə daşınmasında da iştirak edir.

Qanın xarakterik qırmızı rəngi də əsasən eritrositlərin tərkibindəki hemoglobinlə əlaqədardır.

Eritrositlər sümük iliyində yaranır. Yetkin eritrositin orta ömrü təxminən 120 gündür və köhnəlmiş hüceyrələr davamlı olaraq yeniləri ilə əvəz olunur.

Leykositlər və immun müdafiə

Leykositlər və ya ağ qan hüceyrələri immun sisteminin mühüm hissəsidir. Onlar orqanizmin infeksiyalara və digər yad təsirlərə qarşı müdafiəsində iştirak edir.

Leykositlərin bir neçə əsas növü mövcuddur: neytrofillər, limfositlər, monositlər, eozinofillər və bazofillər. Bu hüceyrələrin hər biri immun cavabda fərqli funksiyalar yerinə yetirir.

Məsələn, neytrofillər xüsusilə bakterial infeksiyalara qarşı ilkin müdafiədə mühüm rol oynayır. B və T limfositləri isə adaptiv immun sisteminin əsas komponentlərindəndir.

Qandakı leykositlərin sayı və ayrı-ayrı növlərinin nisbəti laborator qan analizləri vasitəsilə müəyyən edilə bilər.

Trombositlər və qanın laxtalanması

Trombositlər qanaxmanın dayandırılmasında mühüm rol oynayan kiçik hüceyrə fraqmentləridir.

Qan damarı zədələndikdə trombositlər həmin nahiyədə toplanaraq bir-birinə yapışır və ilkin trombosit tıxacının yaranmasına kömək edir. Daha sonra qanın laxtalanma sistemində iştirak edən zülalların fəaliyyəti nəticəsində daha davamlı laxta formalaşır.

Bu mexanizm orqanizmin qan itkisini məhdudlaşdırmasına imkan verir. Laxtalanma sistemindəki müxtəlif pozuntular həddindən artıq qanaxma və ya arzuolunmaz tromb yaranması ilə əlaqəli ola bilər.

Qan plazması

Plazma qanın açıq sarımtıl rəngli maye hissəsidir və əsasən sudan ibarətdir. Qan hüceyrələri məhz plazmanın daxilində daşınır.

Plazmada albumin, immunoqlobulinlər və laxtalanma faktorları daxil olmaqla müxtəlif zülallar mövcuddur. Bundan başqa, elektrolitlər, hormonlar, qlükoza və digər maddələr də qan dövranı vasitəsilə daşınır.

Plazma orqanizmdə maddələrin daşınması ilə yanaşı maye balansının və digər fizioloji proseslərin qorunmasında iştirak edir.

Plazma və serum eyni anlayış deyil. Serum qan laxtalandıqdan sonra qalan maye hissədir və plazmadan laxtalanma faktorlarının tərkibinə görə fərqlənir.

Qanın əsas funksiyaları

Qanın funksiyalarını ümumi olaraq daşıma, müdafiə və tənzimləmə istiqamətlərində qruplaşdırmaq olar.

Qan oksigeni toxumalara çatdırır, karbon qazının və metabolik tullantıların uzaqlaşdırılmasına kömək edir. Qida maddələri və hormonlar da qan dövranı vasitəsilə orqanizmin müxtəlif hissələrinə daşınır.

Leykositlər və qandakı müxtəlif immun komponentlər infeksiyalara qarşı müdafiədə iştirak edir. Trombositlər və laxtalanma faktorları isə damar zədələndikdə qanaxmanın dayandırılmasına kömək edir.

Qan eyni zamanda bədən temperaturunun, turşu-qələvi və maye-elektrolit balansının tənzimlənməsində iştirak edir.

Qan harada yaranır?

Qan hüceyrələrinin yaranması hematopoez adlanır. Yetkin insanlarda eritrositlərin, leykositlərin böyük hissəsinin və trombositlərin yaranması əsasən qırmızı sümük iliyində baş verir.

Sümük iliyində yerləşən hematopoetik kök hüceyrələr inkişaf edərək müxtəlif qan hüceyrələrinə çevrilə bilir.

Orqanizm köhnələn, zədələnən və ya itirilən qan hüceyrələrinin yerini doldurmaq üçün davamlı şəkildə yeni hüceyrələr istehsal edir.

Qan qrupları

Qan insanlarda müxtəlif antigen xüsusiyyətlərinə görə qruplara ayrılır. Klinik praktikada ən mühüm sistemlərdən ikisi ABO və Rh qan qrupu sistemləridir.

ABO sistemində əsas qan qrupları A, B, AB və O kimi göstərilir. Rh sistemində isə xüsusilə D antigeninin olub-olmaması nəzərə alınır və gündəlik istifadədə Rh-müsbət və Rh-mənfi ifadələri işlədilir.

Qan qrupunun düzgün müəyyən edilməsi xüsusilə qan və qan komponentlərinin transfuziyası zamanı böyük əhəmiyyət daşıyır. Uyğun olmayan qan komponentinin köçürülməsi ciddi immun reaksiyalara səbəb ola bilər.

Qan analizi

Qanın tərkibinin laborator müayinəsi tibbdə ən geniş istifadə edilən diaqnostik vasitələrdəndir. Qanın ümumi analizi eritrosit, leykosit, trombosit, hemoglobin, hematokrit və digər göstəricilər haqqında məlumat verir.

Biokimyəvi qan analizlərində isə qlükoza, lipidlər, elektrolitlər, fermentlər və müxtəlif metabolik göstəricilər araşdırıla bilər.

Qan analizində müəyyən göstəricinin normadan fərqlənməsi təkbaşına konkret xəstəliyin mövcudluğunu təsdiqləmir. Laborator nəticələr insanın simptomları, tibbi tarixçəsi və digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirilir.

Qanın tibbdə əhəmiyyəti

Qan orqanizmin demək olar ki, bütün sistemləri ilə əlaqəli olduğundan onun tərkibində və funksiyalarında baş verən dəyişikliklər müxtəlif sağlamlıq problemləri ilə bağlı ola bilər.

Anemiya, laxtalanma pozuntuları, bəzi infeksiyalar, hematoloji xəstəliklər və digər vəziyyətlər qanın hüceyrələrinə, plazmasına və ya qan yaranması prosesinə təsir göstərə bilər.

Qan və onun komponentləri tibbi müalicədə də istifadə olunur. Ehtiyacdan asılı olaraq pasiyentə bütöv qan deyil, eritrosit komponenti, trombositlər və ya plazma kimi ayrı-ayrı qan komponentləri köçürülə bilər.