Sarıbaş kəndi

Sarıbaş kəndi Azərbaycanın şimal-qərbində, Qax rayonunun dağlıq hissəsində yerləşən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Böyük Qafqazın dağları arasında yerləşən kənd təbii landşaftı, yaylaqları, ənənəvi kənd həyatı və tarixi keçmişi ilə seçilir. Sarıbaş Qax rayonunun Sarıbaş kənd inzibati ərazi dairəsinə daxildir və müasir dövrdə də ayrıca yaşayış məntəqəsi kimi mövcuddur.

Sarıbaş kəndi harada yerləşir?

Sarıbaş kəndi Qax rayonunun dağlıq ərazisində, İlisu kəndinin yaxınlığında yerləşir. Kənd Qax şəhərindən təxminən 20 kilometr, İlisu kəndindən isə təxminən 7 kilometr şimal-qərbdə yerləşən yüksək dağ yaşayış məntəqəsidir.

Sarıbaşın coğrafi mövqeyi onun görünüşünü və həyat tərzini müəyyənləşdirən əsas amillərdəndir. Kəndin ətrafında dağlar, dərələr, çay vadiləri və yaylaq sahələri yerləşir.

Qax Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatlarında Sarıbaş rayonun dağlıq kəndlərindən biri kimi göstərilir. Sarıbaş və İlisu kəndlərinin yaxınlığında termal bulaqların mövcudluğu da qeyd olunur.

Sarıbaşın tarixi

Sarıbaş uzun tarixə malik dağ kəndidir. Kəndin keçmişi Qax və İlisu bölgəsinin tarixi prosesləri ilə sıx bağlıdır.

Sarıbaşın əhalisinin formalaşmasında müxtəlif dövrlərdə bölgədə yaşamış yerli icmalar və sonradan buraya köçmüş ailələr iştirak edib. Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin saxurlarla bağlı araşdırmasında XIX əsrin sonlarında Dağıstandakı Saxur kəndindən gələn əhalinin bir hissəsinin Sarıbaşda məskunlaşdığı göstərilir.

Həmin tarixi mənbələrə əsaslanan məlumatda 1912-ci il “Qafqaz təqvimi” üzrə Sarıbaş kəndində 919 nəfərin yaşadığı qeyd olunur.

Kəndin yerləşdiyi ərazi tarixən Dağıstan istiqamətinə gedən dağ yolları ilə də əlaqəli olub. Buna görə Sarıbaş yalnız yaşayış məntəqəsi deyil, Qafqazın dağlıq hissəsindəki tarixi yollar və regional əlaqələrlə bağlı məkan kimi də maraq doğurur.

Sarıbaş kəndinin əhalisi

Sarıbaşın demoqrafik tarixində XX əsrin ikinci yarısında ciddi dəyişiklik baş verib. Kənd haqqında müxtəlif materiallarda vaxtilə burada min nəfərdən artıq əhalinin yaşadığı göstərilir.

1960-cı illərdə dağ kəndlərindən əhalinin aran ərazilərə köçürülməsi Sarıbaşa da təsir edib. Kənd sakinlərinin əhəmiyyətli hissəsi Qax rayonunun Cəlayir kəndinə köçürülüb.

Bu prosesdən sonra Sarıbaşın daimi əhalisi xeyli azalıb. Qax Rayon İcra Hakimiyyətinin dərc etdiyi inzibati məlumatlarda Sarıbaş üzrə 49 təsərrüfat və 131 nəfər əhali göstərilir. Sarıbaş və Cəlayir eyni inzibati ərazi dairəsi və bələdiyyə strukturu çərçivəsində təqdim olunur.

Əhali sayı ilə bağlı müxtəlif illərin mənbələrində fərqli rəqəmlər mövcuddur. Buna görə kəndin hazırkı əhalisini təsvir edərkən məlumatın aid olduğu ili nəzərə almaq vacibdir.

Sarıbaşın təbiəti

Sarıbaş kəndinin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun dağ landşaftıdır. Kənd Böyük Qafqazın təbii mühitində yerləşdiyindən ətrafında qayalı yamaclar, yaşıl dağ sahələri və yaylaqlar müşahidə olunur.

Yay aylarında kənd və onun ətrafındakı dağlıq ərazilər yaşıl örtüklə zənginləşir. Qış mövsümündə isə qar dağ mənzərəsinin əsas elementlərindən birinə çevrilir.

Dağlıq coğrafiya Sarıbaşın kənd təsərrüfatına və ənənəvi məişətinə də təsir göstərib. Heyvandarlıq və yaylaq mədəniyyəti belə ərazilərin tarixi təsərrüfat həyatının mühüm hissəsidir.

Sarıbaş yaxınlığında termal su mənbələrinin olması bölgənin təbii xüsusiyyətlərindən biridir. Qax Rayon İcra Hakimiyyəti İlisu və Sarıbaş yaxınlığındakı termal bulaqların qədimdən yerli əhali tərəfindən istifadə edildiyini bildirir.

Sarıbaşda kənd həyatı

Sarıbaş ənənəvi Azərbaycan dağ kəndi həyatının xüsusiyyətlərini müşahidə etmək mümkün olan yaşayış məntəqələrindəndir. Burada təbii şərait, təsərrüfat və gündəlik məişət bir-biri ilə sıx əlaqədə formalaşıb.

Dağ kəndlərində olduğu kimi Sarıbaşda da maldarlıq və digər kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri tarixən yerli əhalinin məşğuliyyətləri arasında olub. Yaylaq sahələrinin mövcudluğu heyvandarlıq üçün əlverişli şərait yaradıb.

Kənd evləri, həyətlər, təsərrüfat tikililəri və dağ yolları Sarıbaşın ənənəvi yaşayış mühitinin elementləridir. Əhalinin azalmasına baxmayaraq, kəndlə bağlı ailə və nəsil əlaqələrinin qorunması Sarıbaşın mədəni yaddaşının davam etməsində mühüm rol oynayır.

Sarıbaşın tarixi abidələri

Sarıbaş kəndinin tarixi-mədəni irsi arasında dini memarlıq nümunələri də var. Azərbaycanın daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin rəsmi siyahısında Sarıbaş kəndində yerləşən Hacı Tapdıq məscidi XVI–XVII əsrlərə aid abidə kimi göstərilir.

Bu cür tikililər kəndin yalnız təbii deyil, tarixi-memarlıq baxımından da əhəmiyyətini göstərir.

Sarıbaş və ümumilikdə Qax bölgəsi müxtəlif tarixi dövrlərə aid yaşayış məntəqələri, məscidlər, qalalar, körpülər və digər mədəni irs nümunələri ilə zəngindir. İlisu, Qum, Ləkit və ətraf kəndlərdə yerləşən tarixi abidələr Sarıbaşın daxil olduğu bölgənin çoxqatlı tarixini tamamlayır.

Sarıbaş və saxurlar

Sarıbaşın etnoqrafik tarixində saxurların da izi var. Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin məlumatına görə, XIX əsrin sonlarında Dağıstandakı Saxur kəndindən köç edən ailələrin bir hissəsi Sarıbaşda məskunlaşıb.

Qafqazşünas və linqvist Adolf Dirrin qeydlərində İlisu və Sarıbaşda yaşayan saxurların özlərini Saxur kəndindən gəlmiş hesab etdikləri göstərilir.

Bu məlumatlar Sarıbaşın tarixinin Azərbaycan-Dağıstan dağlıq bölgələri arasında mövcud olmuş tarixi əlaqələrlə də bağlı olduğunu göstərir. Kəndin mədəni mühitinin formalaşmasında bölgənin mürəkkəb tarixi və etnoqrafik prosesləri rol oynayıb.

Sarıbaş kəndində turizm

Sarıbaşın dağ mənzərələri, kənd mühiti və tarixi irsi onun kənd və təbiət turizmi üçün potensialını artırır.

2024-cü ildə Dövlət Turizm Agentliyi və Dövlət Məşğulluq Agentliyinin birgə həyata keçirdiyi “Turistik Kənd” layihəsinə Sarıbaş da daxil edilib. Layihənin ilkin mərhələsi üçün Qusar rayonunun Ləzə, Qax rayonunun İlisu və Sarıbaş kəndləri seçilib.

Layihə kəndlərdə qonaq evlərinin yaradılmasını və yerli ailə təsərrüfatlarının turizm fəaliyyətinin dəstəklənməsini nəzərdə tutur. Məqsəd turistlər üçün alternativ yerləşmə imkanlarının yaradılması ilə yanaşı, yerli icmaların gəlir imkanlarının genişləndirilməsidir.

Sarıbaş bu baxımdan dağ təbiəti, kənd həyatı, tarixi irs və yerli mədəniyyətin bir araya gəldiyi turizm istiqaməti kimi diqqət çəkir.

Sarıbaş kəndinin əhəmiyyəti

Sarıbaş Qax rayonunun dağlıq yaşayış məntəqələrinin tarixi və mədəni xüsusiyyətlərini qoruyan kəndlərdən biridir. Kəndin əhəmiyyəti yalnız onun təbiəti ilə məhdudlaşmır.

Tarixi yaşayış mühiti, əhalinin demoqrafik keçmişi, saxurlarla bağlı etnoqrafik izlər, Hacı Tapdıq məscidi, ənənəvi dağ kəndi məişəti və müasir kənd turizmi təşəbbüsləri Sarıbaşın fərqli xüsusiyyətlərini formalaşdırır.

Bu xüsusiyyətlər Sarıbaş kəndini Qaxın təbiətini, kənd həyatını və tarixi-mədəni irsini birlikdə öyrənmək üçün maraqlı məkanlardan birinə çevirir.