Səhnə

Səhnə teatr, konsert, opera, balet, rəqs və digər canlı nümayişlərin təqdim edildiyi xüsusi məkandır. Teatrda səhnə aktyorların tamaşaçı qarşısında çıxış etdiyi əsas oyun sahəsi hesab olunur. Azərbaycan qanunvericiliyində “səhnə əsəri” teatr tamaşasının canlı ifada kütləvi nümayişi kimi müəyyən edilir.

Səhnə yalnız aktyorun dayandığı döşəmədən ibarət deyil. Peşəkar teatr səhnəsinə tamaşaçıya görünən oyun sahəsi ilə yanaşı kulislər, səhnəarxası sahələr, dekorasiya və rekvizit üçün məkanlar, işıqlandırma avadanlığı və müxtəlif texniki qurğular daxil ola bilər. Teatrın quruluşundan asılı olaraq bu sistem sadə platformadan mürəkkəb mexanizmlərlə təchiz edilmiş böyük səhnəyə qədər dəyişir.

Səhnənin teatrda rolu

Teatr əsərinin yazılı mətndən canlı tamaşaya çevrildiyi əsas məkan səhnədir. Aktyorlar burada obrazları canlandırır, dialoqları səsləndirir və səhnə hərəkətlərini yerinə yetirirlər. Dekorasiya, işıq, musiqi, kostyum və rekvizit də rejissorun ideyasına uyğun olaraq səhnə həllinin bir hissəsinə çevrilir.

Səhnənin forması tamaşanın quruluşuna birbaşa təsir edir. Tamaşaçı yalnız qarşı tərəfdən baxırsa, rejissor səhnələri əsasən bir istiqamətdən görünəcək şəkildə qura bilər. Tamaşaçılar səhnənin üç və ya dörd tərəfində yerləşdikdə isə aktyorların mövqeyi və dekorasiyanın hündürlüyü fərqli planlaşdırılmalıdır.

Səhnənin əsas hissələri

Klassik teatr səhnəsində tamaşaçıya görünən əsas oyun sahəsi ilə yanaşı səhnənin yanlarında və arxasında köməkçi sahələr yerləşir. Yan hissələr çox vaxt kulis və ya “wings” adlandırılır. Aktyorlar səhnəyə çıxmazdan əvvəl burada gözləyə, dekorasiya və rekvizit isə tamaşaçıya görünmədən yerləşdirilə bilər.

Səhnənin tamaşaçıya doğru uzanan ön hissəsi bəzi teatr terminologiyasında “apron” adlandırılır. Böyük peşəkar teatrlarda səhnənin üstündə dekorasiya, pərdə və işıq avadanlığının qaldırılması üçün ayrıca texniki sahə və mexanizmlər də yerləşə bilər. Tarixi və müasir teatrların səhnə quruluşunda görünən oyun sahəsinin arxasında kifayət qədər mürəkkəb texniki sistemlərin mövcud olması xarakterikdir.

Səhnəarxası nədir?

Səhnəarxası tamaşaçıların adətən görmədiyi və tamaşanın hazırlanmasına xidmət edən sahədir. Burada aktyorların səhnəyə giriş-çıxışı, rekvizitin hazırlanması, dekorasiyaların dəyişdirilməsi və digər texniki proseslər həyata keçirilə bilər.

Teatrın quruluşundan asılı olaraq səhnəarxasına qrim otaqları, geyim sahələri, dekorasiya anbarları və texniki heyətin istifadə etdiyi otaqlar da bağlı ola bilər. Səhnəarxası əsasən tamaşada iştirak edən və onun hazırlanmasını təmin edən şəxslər üçün nəzərdə tutulur.

Kulis nədir?

Kulis səhnənin yanlarında yerləşən və tamaşaçıların birbaşa görmədiyi hissələrə verilən addır. Aktyor səhnəyə çıxmaq üçün burada gözləyə, səhnə işçiləri isə növbəti epizod üçün lazım olan rekviziti hazırlaya bilərlər.

“Kulis arxası” ifadəsi danışıq dilində də geniş istifadə olunur. Bu zaman söz birbaşa teatr məkanını deyil, hər hansı hadisənin ictimaiyyətə görünməyən tərəfini ifadə edə bilər.

Prossenium səhnəsi

Prossenium səhnəsi ən tanınmış klassik teatr quruluşlarından biridir. Bu formada tamaşaçılar əsasən səhnənin qarşısında yerləşir və tamaşaya bir istiqamətdən baxırlar. Səhnə ilə tamaşaçı zalı arasında çərçivəyə bənzəyən prossenium açılışı olur.

Belə quruluş böyük dekorasiyalardan, pərdədən və perspektiv effektlərindən istifadə üçün əlverişlidir. Tamaşaçı səhnədəki hadisəni sanki böyük bir çərçivənin daxilindən izləyir.

Açıq və irəli çıxan səhnə

“Thrust stage” adlanan quruluşda səhnə tamaşaçı zalının daxilinə doğru uzanır və tamaşaçılar onun üç tərəfində yerləşirlər. Bu, aktyorla auditoriya arasında daha yaxın əlaqə yaradır. Eyni zamanda səhnənin arxa hissəsində səhnəarxası imkanlarını saxlamaq mümkündür.

Belə səhnədə dekorasiya xüsusi diqqətlə hazırlanmalıdır. Hündür dekor və ya iri rekvizit bir tərəfdə oturan tamaşaçının digər tərəfdə baş verən hadisəni görməsinə mane ola bilər. Buna görə rejissor və səhnə rəssamı bütün baxış istiqamətlərini nəzərə alırlar.

Dairəvi və arena səhnəsi

Arena və ya “theatre in the round” quruluşunda tamaşaçılar oyun sahəsinin ətrafında yerləşirlər. Aktyorların qarşısında yalnız bir tamaşaçı istiqaməti olmadığı üçün səhnə hərəkəti hər tərəfdən görünəcək şəkildə qurulmalıdır.

Bu səhnə forması aktyorla tamaşaçı arasında yaxın məsafə yarada bilər. Lakin iri dekorasiyalardan istifadə daha çətindir, çünki dekor tamaşaçıların görüş sahəsini bağlaya bilər.

Black box səhnəsi

“Black box” teatrı adətən sadə, çoxfunksiyalı və dəyişdirilə bilən tamaşa məkanıdır. Belə məkanın divarları çox vaxt qara olur və oturacaqların yerləşdirilməsi konkret tamaşaya uyğun dəyişdirilə bilər.

Bir tamaşada auditoriya səhnənin qarşısında, digərində üç tərəfində, başqa bir layihədə isə oyun sahəsinin ətrafında yerləşdirilə bilər. Bu çeviklik eksperimental və müasir teatr quruluşları üçün geniş imkan yaradır.

Səhnə dekorasiyası

Dekorasiya tamaşada hadisələrin baş verdiyi mühiti vizual şəkildə yaratmağa kömək edir. Səhnədə ev, küçə, saray, meşə, iş otağı və ya tamamilə abstrakt məkan təsvir edilə bilər.

Dekor yalnız gözəl görünmək üçün hazırlanmır. Onun ölçüsü, rəngi və yerləşdirilməsi rejissorun ideyasına, aktyorların hərəkətinə və tamaşaçıların görmə imkanlarına uyğunlaşdırılmalıdır.

Azərbaycanın teatr sahəsində rəssam vəzifəsi üzrə peşəkar biliklər sırasında da səhnə quruluşu və avadanlığı, teatr-dekor materiallarının texnologiyası, rənglərin uyğunluğu və perspektiv kimi mövzular göstərilir.

Rekvizit nədir?

Rekvizit aktyorun tamaşa zamanı istifadə etdiyi və ya səhnədə hadisənin bir hissəsi kimi yerləşdirilən əşyalardır. Kitab, məktub, telefon, qab, çamadan, silah maketi və mebel rekvizit nümunəsi ola bilər.

Rekvizit dekorasiyadan fərqlənir. Dekor əsasən səhnə mühitini formalaşdırır, rekvizit isə konkret səhnədə aktyorun istifadə etdiyi və ya hadisə ilə əlaqəli olan əşya rolunu oynayır.

Bütün rekvizitlər tamaşadan əvvəl hazırlanmalı və aktyorun onları təhlükəsiz götürə biləcəyi müəyyən edilmiş yerdə saxlanmalıdır.

Səhnə işıqlandırması

İşıq səhnənin görünməsini təmin etməklə yanaşı tamaşanın bədii atmosferini də formalaşdırır. İşıq vasitəsilə tamaşaçının diqqəti müəyyən aktyora və ya səhnə hissəsinə yönəldilə bilər.

Rəng, işığın istiqaməti, intensivliyi və kölgə səhnənin emosional təsirini dəyişdirir. Eyni dekorasiya müxtəlif işıq həlləri ilə səhər, axşam və ya tamamilə fərqli atmosfer yarada bilər.

Müasir teatrlarda işıqlandırma kompüterlə idarə olunan sistemlər vasitəsilə proqramlaşdırıla və tamaşanın müəyyən anlarında avtomatik dəyişdirilə bilər.

Səhnə pərdəsi

Pərdə klassik teatr səhnəsinin tanınmış elementlərindən biridir. O, tamaşanın başlanmasından əvvəl səhnəni tamaşaçıdan gizlədə və səhnələr arasında dekorasiyanın dəyişdirilməsi zamanı istifadə oluna bilər.

Lakin bütün teatrlarda və tamaşalarda pərdənin olması vacib deyil. Black box, arena və müxtəlif eksperimental səhnələrdə tamaşaçı oyun sahəsini tamaşa başlamazdan əvvəl də görə bilər.

Səhnədə aktyorun mövqeyi

Aktyorun səhnədə harada dayanması təsadüfi müəyyən edilmir. Rejissor məşqlər zamanı aktyorların hərəkət istiqamətlərini, səhnəyə giriş və çıxışlarını, bir-birinə və tamaşaçıya münasibətdə mövqelərini müəyyənləşdirir.

Bu proses teatr terminologiyasında səhnə hərəkətinin və ya blokinqin qurulması kimi tanınır. Xüsusilə tamaşaçıların səhnəni bir neçə tərəfdən izlədiyi quruluşlarda düzgün mövqeləndirmə vacibdir. Thrust və arena səhnələrində aktyor uzun müddət auditoriyanın böyük hissəsinə arxası ilə dayandıqda görünmə və eşidilmə problemləri yarana bilər.

Səhnədə səs

Teatr səhnəsində aktyorun səsinin tamaşaçı zalına aydın çatması əsas şərtlərdən biridir. Bunun üçün həm aktyorun diksiya və səs texnikası, həm də zalın akustik xüsusiyyətləri əhəmiyyət daşıyır.

Musiqili tamaşalarda mikrofonlar, səsgücləndirici sistemlər və monitorlardan istifadə edilə bilər. Dram tamaşalarında isə teatrın ölçüsündən və quruluşundan asılı olaraq aktyorların təbii səsi əsas vasitə ola bilər.

Səs effektləri də səhnə hadisəsinin bir hissəsidir. Yağış, külək, telefon zəngi, nəqliyyat və digər səslər tamaşanın mühitini formalaşdırmaq üçün istifadə olunur.

Konsert səhnəsi

Səhnə anlayışı yalnız teatrla məhdudlaşmır. Konsertlərdə müğənni, musiqiçi və digər ifaçıların çıxış etdiyi platforma da səhnə adlanır.

Konsert səhnəsində musiqi avadanlığı, mikrofonlar, monitorlar, işıq konstruksiyaları və böyük tədbirlərdə LED ekranlar yerləşdirilə bilər. Açıq hava festivallarında isə səhnə müvəqqəti konstruksiya şəklində quraşdırıla bilər.

Belə səhnələrin texniki tələbləri teatr səhnəsindən fərqlənsə də, əsas məqsəd yenə ifaçı üçün təhlükəsiz oyun sahəsi və tamaşaçı üçün yaxşı görünüş yaratmaqdır.

Opera və balet səhnəsi

Opera və balet səhnələri geniş oyun sahəsi və mürəkkəb texniki imkanlar tələb edə bilər. Opera tamaşasında solistlər, xor və bəzən çoxsaylı aktyorlar eyni səhnədə iştirak edir.

Baletdə isə rəqqasların sürətli hərəkətləri, sıçrayışları və dönüşləri səbəbindən döşəmənin xüsusiyyətləri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Səhnənin səthi rəqqasın hərəkətinə mane olmamalı və sürüşmə riskini minimuma endirməlidir.

Böyük opera və balet tamaşalarında dekorasiyaların dəyişdirilməsi üçün səhnə mexanizmlərindən geniş istifadə oluna bilər.

Açıq hava səhnəsi

Açıq hava səhnəsi teatr binasından kənarda, park, meydan, tarixi məkan və ya festival ərazisində qurula bilər. Bu səhnələr daimi və ya müvəqqəti olur.

Açıq havada səhnə qurularkən hava şəraiti, külək, yağış, elektrik avadanlığının qorunması və konstruksiyanın dayanıqlığı nəzərə alınmalıdır.

Tamaşa və konsertin formatına uyğun olaraq səhnənin qarşısında oturacaqlar və ya ayaqüstü tamaşaçı zonası təşkil edilə bilər.

Səhnədə təhlükəsizlik

Səhnə yaradıcı məkan olmaqla yanaşı çoxsaylı texniki risklərin mövcud olduğu iş sahəsidir. Elektrik kabelləri, ağır dekorasiyalar, asılmış işıq avadanlığı, səhnə mexanizmləri, hündürlükdə görülən işlər və qaranlıq keçidlər təhlükə yarada bilər.

Dekorasiyalar dayanıqlı quraşdırılmalı, keçidlər bağlanmamalı və aktyorların hərəkət etdiyi səthdə büdrəmə yaradan əşyalar saxlanmamalıdır. Asılmış dekorasiya və işıq avadanlığının etibarlı bərkidilməsi xüsusilə vacibdir.

Yanğın və fövqəladə vəziyyət zamanı səhnədən və tamaşaçı zalından təxliyə yollarının istifadəyə hazır saxlanılması da teatr təhlükəsizliyinin əsas məsələlərindəndir.

Səhnə və tamaşaçı zalı arasındakı fərq

Səhnə ifaçıların çıxış etdiyi sahədir, tamaşaçı zalı isə insanların tamaşanı izlədiyi hissədir. Teatr quruluşunun əsas bölünmələrindən biri məhz oyun sahəsi ilə auditoriya arasındakı fərqdir.

Klassik prossenium teatrında bu iki hissə vizual baxımdan aydın şəkildə ayrılır. Müasir və eksperimental teatrlarda isə sərhəd qismən və ya tamamilə aradan qaldırıla bilər.

Səhnə və teatr arasındakı fərq

Teatr daha geniş anlayışdır. Azərbaycan qanunvericiliyində teatr müvafiq maddi-texniki bazaya malik olan, teatr tamaşaları və digər teatr quruluşları yaradan və onları canlı ifada kütləvi nümayiş etdirən hüquqi şəxs kimi müəyyən olunur.

Səhnə isə həmin fəaliyyətin həyata keçirildiyi əsas fiziki və bədii məkandır. Yəni səhnə teatrın bir hissəsi ola bilər, lakin “teatr” və “səhnə” sözləri eyni anlayış deyil.

Azərbaycan teatrında səhnə sənəti

Azərbaycanda professional milli teatr ənənəsinin başlanğıcı XIX əsrə gedib çıxır. Dövlət Mədəni İrsin Qorunması Xidmətinin məlumatında Azərbaycan teatr tarixinin Mirzə Fətəli Axundzadənin 1873-cü ilin mart və aprel aylarında Bakıda səhnəyə qoyulmuş “Lənkəran xanının vəziri” və “Hacı Qara” əsərləri ilə başladığı qeyd olunur.

Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan səhnəsində dram, komediya, opera, balet, musiqili teatr, pantomima və digər istiqamətlər inkişaf edib. Müasir səhnə isə aktyor oyunu ilə yanaşı rejissura, səhnə rəssamlığı, işıq, səs və texniki həllərin birlikdə işlədiyi kompleks yaradıcılıq məkanıdır.