Şəmsi Əsədullayevin bağ evi

Şəmsi Əsədullayevin bağ evi XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəlləri Bakı və Abşeron memarlığının ən maraqlı dövrlərindən biri hesab olunur. Neft sənayesinin sürətli inkişafı nəticəsində böyük sərvət qazanan Bakı milyonçuları şəhərdə və Abşeron kəndlərində möhtəşəm yaşayış binaları və bağ evləri inşa etdirirdilər. Bu milyonçular arasında Şəmsi Əsədullayev də xüsusi yer tutur. Şəmsi Əsədullayevin Mərdəkandakı bağı və burada yerləşən imarəti həmin dövrün zəngin bağ memarlığının nümunələrindən biri olub. Mənbələrdə onun Mərdəkanda XIX əsrin sonlarında böyük bir bağ saldığı və burada əzəmətli imarət tikdirdiyi qeyd edilir. Bağın geniş ərazisi və monumental giriş qapısı ilə seçildiyi bildirilir. Mərdəkan niyə seçilirdi? XIX əsrin sonlarında Mərdəkan, Buzovna və Şüvəlan kimi Abşeron kəndləri Bakı varlılarının yay istirahəti üçün əsas məkanlara çevrilmişdi. Dənizə yaxınlıq, nisbətən əlverişli iqlim və bağçılıq üçün imkanlar bu ərazilərə marağı artırırdı. Araşdırmalara görə, neft milyonçuları öz bağlarında yalnız yaşayış evi tikməklə kifayətlənmir, geniş yaşıllıq sahələri və dekorativ landşaft da yaradırdılar. Şəmsi Əsədullayevin bağı da bu ənənənin nümunələrindən biri olub. Abşeron bağlarında ekzotik bitkilərdən istifadə edilməsi də həmin dövrün xüsusiyyətləri sırasında göstərilir. Bağın memarlıq xüsusiyyətləri Şəmsi Əsədullayevin Mərdəkandakı bağ evi haqqında mənbələrdə onun böyük əraziyə malik olduğu xüsusi vurğulanır. Azərbaycan Tikinti Kompleksinin Ensiklopediyasında bağın möhtəşəm arka qapısı ilə seçildiyi və XIX əsrin sonlarında salındığı qeyd edilir. Abşeronun həmin dövrə aid bağ evləri adətən yaşayış binası ilə yaşıllıq sahəsinin vahid kompozisiyada birləşdirilməsi prinsipi əsasında qurulurdu. Villa və imarətlərin ətrafında ağaclar, dekorativ bitkilər və istirahət üçün nəzərdə tutulmuş məkanlar yerləşirdi. Memarlıq tədqiqatlarında Şəmsi Əsədullayevin villası Abşeronun bağ memarlığı nümunələri arasında göstərilir. Bu tip tikililər adi yaşayış evlərindən daha böyük ölçüsü, zəngin memarlıq həlli və geniş bağ sahələri ilə fərqlənirdi. Bağın sonrakı taleyi Şəmsi Əsədullayev 1913-cü ildə vəfat etdikdən sonra onun müxtəlif mülklərinin taleyi dəyişdi. Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra bir çox varlı ailələrin mülkləri dövlət tərəfindən müsadirə edildi. Mənbələrdə Şəmsi Əsədullayevin Mərdəkandakı böyük bağının da müsadirə olunduğu və sonradan sanatoriyaya çevrildiyi bildirilir. Beləliklə, əvvəlcə şəxsi istirahət və yaşayış məkanı kimi yaradılan ərazi sonrakı dövrdə ictimai məqsədlə istifadə olunmağa başlayıb. Bu məlumat Mərdəkanın yalnız yay istirahəti üçün məşhur məkan olmadığını, həm də Azərbaycanın neft bumu dövründə formalaşan memarlıq irsinin mühüm mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir. Şəmsi Əsədullayevin bağ evinin əhəmiyyəti Şəmsi Əsədullayevin Mərdəkandakı bağ evi Azərbaycanın neft tarixinin və Abşeron memarlıq mədəniyyətinin bir hissəsidir. Onun timsalında XIX əsrin sonlarında Bakı milyonçularının necə böyük bağ təsərrüfatları və fərdi istirahət məkanları yaratdıqlarını görmək mümkündür. Mərdəkanın tarixi mühitində Şəmsi Əsədullayevlə yanaşı digər tanınmış Bakı milyonçularının da bağları və imarətləri olub. Bu tikililər Abşeronun memarlıq simasının formalaşmasına ciddi təsir göstərib. Bu gün Şəmsi Əsədullayevin adı əsasən Bakı neft sənayesinin tarixi, xeyriyyəçilik fəaliyyəti və XIX əsrin sonu Abşeron memarlığı ilə əlaqələndirilir. Onun Mərdəkandakı bağı isə həmin dövrün zəngin həyat tərzini və bağ memarlığı ənənəsini əks etdirən tarixi nümunələrdən biri kimi yadda qalır.