Sərhəd

Sərhəd dövlətlərin, inzibati ərazilərin və ya digər coğrafi məkanların hüdudlarını müəyyən edən xətt və ya ayrılma sahəsidir. Siyasi və hüquqi baxımdan ən mühüm anlayışlardan biri dövlət sərhədidir. Dövlət sərhədi ölkənin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün tətbiq olunduğu məkanın hüdudlarını müəyyən edir.

Sərhəd nədir?

“Sərhəd” sözü ümumi mənada iki ərazi arasında müəyyən edilmiş hüdudu ifadə edir. Bu anlayış ölkələr, inzibati ərazi vahidləri, torpaq sahələri və müxtəlif coğrafi məkanlar üçün işlədilə bilər.

Dövlətlərarası münasibətlərdə isə sərhəd xüsusi hüquqi məna daşıyır. O, bir dövlətin ərazisinin harada başa çatdığını və digər dövlətin ərazisinin haradan başladığını müəyyənləşdirir.

Dövlət sərhədi nədir?

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə dövlət sərhədi ölkənin quru və su ərazisinin, yerin təkinin, dəniz və hava fəzasının hüdudlarını müəyyən edən xətt və həmin xətt üzrə keçən şaquli səthdir.

Bu baxımdan dövlət sərhədi yalnız xəritədə çəkilmiş xətt deyil. Hüquqi baxımdan o, dövlət suverenliyinin ərazi hüdudunu müəyyənləşdirir.

Dövlət sərhədinin toxunulmazlığının qorunması ölkənin ərazi bütövlüyü və milli təhlükəsizliyi ilə birbaşa əlaqəlidir.

Quru və su sərhədləri

Sərhədlər yerləşdikləri coğrafi mühitə görə fərqlənə bilər. Quru sərhədi iki dövlətin quru əraziləri arasındakı hüdudu göstərir.

Su sərhədləri çaylar, göllər və digər sututarlar boyunca müəyyən edilə bilər. Dəniz məkanlarında isə sərhədlərin və dövlətlərin aidiyyəti su sahələrinin müəyyənləşdirilməsi müvafiq hüquqi qaydalar və dövlətlərarası razılaşmalar əsasında həyata keçirilir.

Dövlətin hava məkanının hüdudları da dövlət sərhədi anlayışı ilə əlaqəlidir.

Sərhəd necə müəyyən edilir?

Dövlətlər arasında sərhədin hüquqi və coğrafi baxımdan müəyyənləşdirilməsi prosesində delimitasiya və demarkasiya anlayışlarından istifadə olunur.

Delimitasiya sərhəd xəttinin dövlətlər arasında razılaşdırılması və müvafiq sənədlər, xəritələr və koordinatlar əsasında müəyyənləşdirilməsi prosesidir.

Demarkasiya isə razılaşdırılmış sərhəd xəttinin ərazidə praktiki olaraq müəyyən edilməsi və müvafiq sərhəd nişanları ilə işarələnməsi ilə bağlıdır.

Bu proseslər dövlətlərarası münasibətlərdə ərazi məsələlərinin hüquqi əsaslarla tənzimlənməsinə xidmət edir.

Sərhəd-keçid məntəqəsi

Dövlət sərhədindən insanların və nəqliyyat vasitələrinin keçməsi müəyyən edilmiş buraxılış məntəqələri vasitəsilə həyata keçirilir.

Belə məntəqələr avtomobil yollarında, dəmir yollarında, hava limanlarında, dəniz limanlarında və digər qanunla müəyyən edilmiş yerlərdə fəaliyyət göstərə bilər.

Buraxılış məntəqələrində sərhəd nəzarəti həyata keçirilir, şəxslərin ölkəyə gəlmək və ölkədən getmək hüququna dair sənədləri yoxlanılır. Müvafiq hallarda nəqliyyat vasitələri, yüklər və digər əşyalar da qanunvericiliklə müəyyən olunmuş nəzarət prosedurlarından keçirilir.

Sərhəd rejimi

Sərhəd rejimi dövlət sərhədinin keçilməsi və sərhədlə bağlı müəyyən fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi qaydalarını əhatə edən hüquqi rejimdir.

Azərbaycan qanunvericiliyində dövlət sərhədi rejimi insanların və nəqliyyat vasitələrinin sərhədi keçməsi ilə yanaşı xarici hava və dəniz nəqliyyatının müvafiq ərazilərə daxil olması, sərhədin saxlanılması və sərhəd ərazisində müəyyən fəaliyyətlərin aparılması ilə bağlı qaydaları da əhatə edir.

Sərhədboyu ərazilərdə ayrıca hüquqi rejim və müəyyən tələblər tətbiq oluna bilər.

Azərbaycanın dövlət sərhədi

Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədi ölkənin dövlət suverenliyinin ərazi hüdududur. Azərbaycan quru sərhədində Rusiya, Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə və İranla həmsərhəddir.

Azərbaycanın Xəzər dənizində də müvafiq su məkanları mövcuddur. Ölkənin coğrafi mövqeyi onun sərhədlərini həm təhlükəsizlik, həm beynəlxalq nəqliyyat, həm də regional iqtisadi əlaqələr baxımından mühüm edir.

Dövlət Sərhəd Xidməti

Azərbaycanda dövlət sərhədinin mühafizəsi sahəsində əsas səlahiyyətli qurumlardan biri Dövlət Sərhəd Xidmətidir.

Dövlət Sərhəd Xidməti 31 iyul 2002-ci ildə yaradılıb. Qurumun əsas təyinatı Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsini və toxunulmazlığını təmin etməkdir.

DSX sisteminə sərhəd qoşunları, Sahil Mühafizəsi, çevik qüvvələr, sərhəd nəzarəti və digər müvafiq strukturlar daxildir.

Sərhədin əhəmiyyəti

Sərhəd yalnız iki ölkəni ayıran coğrafi xətt deyil. O, dövlət suverenliyi, ərazi bütövlüyü, milli təhlükəsizlik, miqrasiya, gömrük nəzarəti və beynəlxalq münasibətlərlə əlaqəli fundamental anlayışdır.

Eyni zamanda sərhədlər dövlətlər arasında əlaqələrin qurulduğu məkanlardır. Qanuni sərhəd-keçid məntəqələri insanların səfərlərinə, beynəlxalq yükdaşımaya, ticarətə və regional nəqliyyat əlaqələrinə imkan yaradır.

Buna görə müasir dövlət idarəçiliyində sərhəd həm təhlükəsizlik və nəzarət, həm də ölkələr arasında qanuni hərəkət və əməkdaşlıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.