Tarixi abidə

Tarixi abidə keçmiş dövrlərin hadisələri, yaşayış tərzi, memarlığı, incəsənəti və mədəniyyəti haqqında məlumat daşıyan, tarixi və mədəni əhəmiyyətə malik irs nümunəsidir. Qalalar, saraylar, məbədlər, məscidlər, türbələr, körpülər, karvansaralar, qədim yaşayış yerləri, arxeoloji komplekslər və memorial tikililər tarixi abidələr sırasında yer ala bilər. Azərbaycanda mühüm tarix və mədəniyyət abidələri dövlət mühafizəsinə götürülür və onların qorunması, bərpası və istifadəsi qanunvericiliklə tənzimlənir.

Tarixi abidə nədir?

Tarixi abidələr müəyyən dövrün maddi izlərini günümüzə çatdıran mədəni irs obyektləridir. Onlar ayrı-ayrı tarixi hadisə və şəxsiyyətlərlə bağlı ola, yaxud müəyyən şəhərin, yaşayış məntəqəsinin və bütövlükdə ölkənin inkişaf tarixini əks etdirə bilər.

Abidənin dəyəri yalnız onun yaşı ilə müəyyən edilmir. Memarlıq xüsusiyyətləri, tarixi hadisələrlə əlaqəsi, arxeoloji əhəmiyyəti, bədii xüsusiyyətləri və cəmiyyətin mədəni yaddaşındakı yeri də mühüm rol oynayır.

Tarixi abidələrin növləri

Tarixi və mədəni irs müxtəlif formalarda qorunub saxlanılır. Memarlıq abidələri bu sahənin ən görünən nümunələrindəndir. Qalalar, saraylar, dini tikililər, karvansaralar, hamamlar, körpülər və tarixi yaşayış binaları bu qrupa daxil ola bilər.

Arxeoloji abidələr isə qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, nekropollar, mağaralar, istehkamlar və arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilən digər obyektlərlə təmsil olunur.

Memorial abidələr müəyyən şəxs və ya tarixi hadisənin xatirəsinin yaşadılması məqsədilə yaradılan obyektlərdir.

Memarlıq abidəsi və tarixi abidə

“Tarixi abidə” və “memarlıq abidəsi” anlayışları bir-biri ilə əlaqəli olsa da, tamamilə eyni deyil.

Memarlıq abidəsinin əsas dəyəri onun tikinti üslubu, konstruksiyası, planlaşdırılması, dekorativ elementləri və müəyyən memarlıq məktəbini təmsil etməsi ilə bağlıdır.

Tarixi abidə anlayışı isə daha genişdir. O, memarlıq obyektləri ilə yanaşı arxeoloji və memorial irs nümunələrini də əhatə edə bilər. Bir tikili eyni zamanda həm tarixi, həm də memarlıq baxımından əhəmiyyətli ola bilər.

Azərbaycanda tarixi abidələr

Azərbaycan müxtəlif tarixi dövrlərə aid zəngin maddi-mədəni irsə malikdir. Ölkə ərazisində qədim yaşayış məskənlərindən orta əsr şəhərlərinə, müdafiə qalalarından dini və mülki memarlıq nümunələrinədək çoxsaylı abidələr mövcuddur.

Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, Atəşgah məbəd kompleksi, Möminə Xatun türbəsi və Xudafərin körpüləri Azərbaycanın tanınmış tarix və memarlıq abidələri sırasındadır.

Bununla yanaşı, ölkənin müxtəlif rayonlarında yerləşən məscidlər, türbələr, karvansaralar, körpülər, alban məbədləri, qalalar, qədim qəbiristanlıqlar və yaşayış məskənləri Azərbaycanın regional tarixini əks etdirən mühüm irs nümunələridir.

Dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli abidələr

Azərbaycanda dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri əhəmiyyət dərəcəsinə görə təsnif edilir.

Bu təsnifatda dünya əhəmiyyətli, ölkə əhəmiyyətli və yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri fərqləndirilir.

Abidənin müvafiq kateqoriyaya aid edilməsi onun tarixi, memarlıq, arxeoloji və mədəni dəyərinin müəyyənləşdirilməsi və mühafizəsinin təşkil edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

YUNESKO-nun Dünya İrsi Siyahısındakı Azərbaycan abidələri

Azərbaycanın bir sıra mühüm mədəni irs məkanları YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

İçərişəhər, Qız Qalası və Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınan tarixi-memarlıq irsinin əsas nümunələrindəndir.

Qobustan qayaüstü rəsmlərinin mədəni landşaftı da Ümumdünya İrsi statusuna malikdir. Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan Sarayı isə Azərbaycanın şəhərsalma, memarlıq və mədəni irsinin mühüm nümunəsi kimi bu siyahıda təmsil olunur.

Tarixi abidələrin qorunması

Tarixi abidələrin qorunmasının əsas məqsədi onların tarixi, memarlıq və bədii xüsusiyyətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.

Mühafizə yalnız abidənin fiziki olaraq saxlanılması demək deyil. Ətraf mühitin və tarixi görünüşün qorunması, texniki vəziyyətin izlənilməsi, qanunsuz müdaxilələrin qarşısının alınması və zəruri konservasiya tədbirlərinin görülməsi də bu prosesə daxildir.

Dövlət mühafizəsində olan daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin üzərində aparılan bərpa, rekonstruksiya və digər müdaxilələr müəyyən edilmiş hüquqi və elmi tələblərə uyğun həyata keçirilməlidir.

Bərpa və konservasiya

Tarixi abidənin bərpası onun itirilmiş və ya zədələnmiş elementlərinin elmi əsaslarla bərpa edilməsini nəzərdə tutur. Məqsəd müasir bir bina yaratmaq deyil, obyektin tarixi və memarlıq xüsusiyyətlərini mümkün qədər qorumaqdır.

Konservasiya isə mövcud vəziyyətin sabitləşdirilməsinə və abidənin daha çox dağılmasının qarşısının alınmasına yönəlir.

Bu səbəbdən tarixi abidələrdə aparılan işlər adi tikinti və təmirdən fərqlənir. Materialların, texnologiyanın və müdaxilə üsulunun seçilməsi obyektin tarixi xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla həyata keçirilir.

Arxeoloji abidələr

Arxeoloji abidələr tarixi irsin öyrənilməsi üçün mühüm mənbələrdir. Qədim yaşayış yerləri, nekropollar, kurqanlar, mağaralar, istehkam qalıqları və digər arxeoloji obyektlər yazılı mənbələrdə olmayan məlumatların əldə edilməsinə imkan verir.

Arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilən tikili qalıqları, keramika, əmək alətləri, silahlar, sikkələr və digər tapıntılar müəyyən dövrdə insanların necə yaşadığını və hansı təsərrüfat və mədəni əlaqələrə malik olduğunu öyrənməyə kömək edir.

Tarixi abidələrin turizmdə rolu

Tarixi abidələr mədəni turizmin əsas resurslarından biridir. Səyahətçilər qədim şəhərləri, qalaları, sarayları, dini tikililəri və arxeoloji məkanları ziyarət etməklə ölkənin tarixini birbaşa həmin mühitdə tanımaq imkanı əldə edirlər.

Azərbaycanın Bakı, Şəki, Şamaxı, Qəbələ, Naxçıvan, Gəncə, Şuşa və digər şəhər və rayonlarında müxtəlif dövrlərə aid tarix və mədəniyyət abidələri turizm marşrutlarının formalaşmasında mühüm yer tutur.

Turizm fəaliyyəti təşkil edilərkən abidənin qorunması əsas şərtlərdən biridir. Ziyarətçi axınının idarə olunması və turizm infrastrukturunun yaradılması tarixi obyektin fiziki vəziyyətinə və autentikliyinə zərər verməməlidir.

Tarixi abidə və mədəni yaddaş

Tarixi abidələr cəmiyyətin keçmişlə əlaqəsini qoruyan maddi yaddaş vasitələridir. Bir qala müəyyən dövrün müdafiə sistemini, qədim məbəd dini həyatı, karvansara ticarət yollarını, yaşayış evi isə insanların gündəlik məişətini əks etdirə bilər.

Bu obyektlərin qorunması vasitəsilə şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin tarixi siması, memarlıq ənənələri və müxtəlif dövrlərə aid mədəni təbəqələr gələcək nəsillərə ötürülür.

Bu baxımdan tarixi abidə yalnız keçmişdən qalmış tikili deyil, tarixi məlumatın, mədəni kimliyin və kollektiv yaddaşın qorunmasına xidmət edən irs nümunəsidir.