Tərəzi

Tərəzi əşyaların, məhsulların və digər cisimlərin kütləsini müəyyən etmək üçün istifadə olunan ölçü cihazıdır. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində tərəzi ağırlığı çəkib müəyyənləşdirmək üçün cihaz kimi izah edilir. Tərəzilər qədim dövrlərdən ticarətdə və gündəlik məişətdə istifadə olunub, müasir dövrdə isə mexaniki və elektron modelləri mağazalarda, bazarlarda, mətbəxlərdə, sənayedə, tibbdə və laboratoriyalarda geniş yayılıb.

Tərəzi nədir?

Tərəzinin əsas funksiyası cismin kütləsini müəyyən etməkdir. Beynəlxalq metrologiyada tərəzi cismin ona təsir edən cazibə qüvvəsindən istifadə etməklə kütləsini müəyyən edən ölçü cihazı kimi təsvir olunur.

Gündəlik danışıqda bu proses adətən “çəki ölçmək” və ya “tərəzidə çəkmək” kimi ifadə edilir.

Tərəzinin konstruksiyası və işləmə prinsipi onun istifadə sahəsinə görə dəyişir. Sadə mexaniki tərəzilərdən yüksək dəqiqlikli laboratoriya cihazlarına qədər çoxsaylı tərəzi növləri mövcuddur.

Qədim tərəzilər

Tərəzi insanların istifadə etdiyi ən qədim ölçü vasitələrindən biridir. Ticarətin inkişafı məhsulların miqdarını müqayisə etmək və müəyyənləşdirmək üçün standart ölçü vasitələrinə ehtiyac yaradıb.

Ənənəvi tərəzilərin tanınmış formalarından biri iki gözlü tərəzidir. Belə tərəzidə ölçüləcək məhsul bir gözə, məlum kütləli çəki daşları isə digər gözə qoyulur.

İki tərəf tarazlaşdıqda məhsulun kütləsi istifadə olunan çəki daşlarının ümumi kütləsinə əsasən müəyyən edilir.

Tərəzinin əsas hissələri

Tərəzinin hissələri onun növündən asılıdır. Ənənəvi iki gözlü tərəzidə əsas elementlər dayaq, tərəzi qolu və məhsulun yerləşdirildiyi gözlərdir.

Mexaniki tərəzilərdə yay, göstərici və şkaladan istifadə oluna bilər. Elektron tərəzilərdə isə yükün yaratdığı mexaniki təsiri elektrik siqnalına çevirən sensor, elektron emal sistemi və rəqəmsal ekran kimi elementlər mövcuddur.

Müasir tərəzidə nəticə adətən qram və ya kiloqramla rəqəmsal ekranda göstərilir.

Tərəzi növləri

İstifadə məqsədinə görə müxtəlif tərəzi növləri mövcuddur:

mexaniki tərəzi;

elektron tərəzi;

mətbəx tərəzisi;

ticarət tərəzisi;

platforma tərəzisi;

laboratoriya tərəzisi;

tibbi və insan çəkisi üçün tərəzi;

sənaye tərəzisi;

avtomobil tərəzisi.

Hər tərəzi müəyyən ölçmə diapazonu və dəqiqlik səviyyəsi üçün nəzərdə tutulur. Buna görə kiçik miqdarda maddələri ölçən laboratoriya tərəzisi ilə tonlarla yükün çəkildiyi avtomobil tərəzisinin konstruksiyası və texniki imkanları eyni deyil.

Mexaniki tərəzi

Mexaniki tərəzi ölçmə nəticəsini mexaniki sistem vasitəsilə müəyyən edən tərəzi növüdür. Belə cihazlarda elektron displey və rəqəmsal hesablama sistemi olmaya bilər.

Klassik iki gözlü tərəzidə ölçmə tarazlıq prinsipinə əsaslanır. Yaylı tərəzilərdə isə yükün təsiri nəticəsində yaranan mexaniki dəyişiklik göstəricinin şkala üzərində hərəkət etməsinə səbəb olur.

Mexaniki tərəzilər elektrik enerjisinə ehtiyac olmadan işləyə bilməsi ilə fərqlənir.

Elektron tərəzi

Elektron tərəzilər müasir dövrdə ən geniş yayılmış tərəzi növlərindəndir. Bu cihazlarda yükdən yaranan təsir sensor vasitəsilə elektrik siqnalına çevrilir və elektron sistem tərəfindən emal olunur.

Nəticə rəqəmsal ekranda göstərilir. Modeldən asılı olaraq tərəzidə tara funksiyası, ölçü vahidinin dəyişdirilməsi, məlumatların yadda saxlanılması və digər əlavə imkanlar ola bilər.

Elektron tərəzilər ev mətbəxindən böyük sənaye müəssisələrinə qədər müxtəlif sahələr üçün istehsal olunur.

Mətbəx tərəzisi

Mətbəx tərəzisi qida məhsullarının və inqrediyentlərin miqdarını ölçmək üçün nəzərdə tutulur. Xüsusilə reseptdə məhsulların qramla dəqiq göstərildiyi hallarda belə tərəzilər faydalıdır.

Müasir mətbəx tərəzilərində tara funksiyası geniş yayılıb. Bu funksiya qabın çəkisini nəzərə almadan yalnız onun içərisindəki məhsulun nəticəsini göstərməyə imkan verir.

Mətbəx tərəziləri adətən böyük sənaye tərəziləri ilə müqayisədə daha kiçik ölçmə diapazonuna malik olur.

Bazar və ticarətdə tərəzi

Tərəzi tarixən ticarətin əsas ölçü vasitələrindən biri olub. Ərzaq, taxıl, meyvə, tərəvəz və digər məhsulların qiymətinin kütləyə əsasən müəyyən edildiyi satışlarda tərəzidən istifadə edilir.

Əvvəllər bazarlarda iki gözlü tərəzi və çəki daşları geniş yayılmışdı. Müasir mağaza və bazarlarda isə elektron ticarət tərəziləri daha çox istifadə olunur.

Bəzi elektron ticarət tərəziləri məhsulun kütləsini ölçməklə yanaşı, daxil edilmiş vahid qiymət əsasında ümumi satış məbləğini də hesablaya bilir.

Tərəzi daşları

Ənənəvi tərəzidə ölçmənin aparılması üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş kütləyə malik xüsusi çəki daşlarından istifadə edilir.

Bu daşlar müxtəlif ölçülərdə hazırlanaraq müəyyən kütlə vahidlərini təmsil edir. Məhsul tərəzinin bir gözünə, uyğun çəki daşları isə digər gözünə yerləşdirilir.

Tarixi tərəzilər və onların daşları bu gün etnoqrafiya və məişət tarixi ilə bağlı muzey ekspozisiyalarında da nümayiş etdirilə bilər. Belə əşyalar keçmişdə ticarət və gündəlik alış-veriş prosesinin necə aparıldığını göstərən maddi mədəniyyət nümunələridir.

Tərəzinin dəqiqliyi

Tərəzinin əsas xüsusiyyətlərindən biri ölçmə dəqiqliyidir. Hər tərəzi bütün kütlələri eyni dəqiqliklə ölçmək üçün nəzərdə tutulmur.

Məsələn, mətbəx tərəzisində bir neçə qramlıq fərq əhəmiyyətli ola bilər, laboratoriyada isə daha kiçik kütlə fərqlərinin müəyyən edilməsi tələb oluna bilər. Sənaye tərəzisində isə ölçmə diapazonu daha böyük olur.

Tərəzi seçilərkən onun ölçəcəyi məhsula, tələb olunan dəqiqliyə və maksimum yükə uyğun olması vacibdir.

Tərəzinin gündəlik həyatda rolu

Tərəzi məişətdən ticarətə, səhiyyədən sənayeyə qədər çox geniş istifadə sahəsinə malik ölçü vasitəsidir. Evdə qida məhsullarının ölçülməsi, mağazada malların satışı, insanın bədən çəkisinin izlənməsi və sənayedə böyük yüklərin ölçülməsi tərəzinin fərqli tətbiqlərinə nümunədir.

Ənənəvi iki gözlü tərəzidən müasir rəqəmsal sistemlərə qədər cihazların texnologiyası ciddi şəkildə dəyişsə də, onların əsas məqsədi eyni qalıb – kütləni mümkün qədər düzgün müəyyən etmək.