Uşaq

Uşaq doğulduğu andan yetkinlik yaşına çatanadək inkişaf edən insandır. Azərbaycan qanunvericiliyində 18 yaşına çatmayan və tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə etməyən şəxs uşaq hesab olunur. Bu yanaşma həm Azərbaycan Respublikasının “Uşaq hüquqları haqqında” Qanununda, həm də Ailə Məcəlləsində əksini tapır.

Uşaqlıq yalnız müəyyən yaş dövrü deyil. Bu mərhələdə insanın fiziki inkişafı, nitqi, düşünmə qabiliyyəti, emosional reaksiyaları, sosial davranışı və şəxsiyyəti tədricən formalaşır. Körpəlik, erkən uşaqlıq, məktəbəqədər yaş, məktəb dövrü və yeniyetməlik uşaqlığın müxtəlif mərhələləridir və hər birinin öz inkişaf xüsusiyyətləri vardır.

Uşağın sağlam böyüməsi yalnız qidalanma və tibbi nəzarətdən asılı deyil. Ailə mühiti, təhlükəsizlik, təhsil, sosial münasibətlər, istirahət, oyun və uşağın fikrinə hörmət də onun inkişafına birbaşa təsir göstərən amillərdir.

Uşaqlıq dövrünün əsas mərhələləri

Uşağın inkişafı tədricən baş verir və yaş artdıqca onun ehtiyacları dəyişir.

Həyatın ilk illərində uşaq böyüklərdən demək olar ki, tam asılı olur. Qidalanma, yuxu, gigiyena, təhlükəsizlik və emosional yaxınlıq bu dövrdə əsas ehtiyaclardır. Uşaq ətraf mühiti görmə, eşitmə, toxunma və hərəkət vasitəsilə tanımağa başlayır.

Məktəbəqədər dövrdə nitq, yaddaş, hərəkət bacarıqları və sosial münasibətlər daha sürətlə inkişaf edir. Uşaq oyun vasitəsilə yeni anlayışları öyrənir, başqaları ilə ünsiyyət qurur və müəyyən davranış qaydalarını mənimsəyir.

Məktəb yaşında öyrənmə prosesi daha sistemli olur. Uşaq oxuma, yazma, hesablama və digər akademik bacarıqlarla yanaşı, məsuliyyət, əməkdaşlıq və müstəqil qərarvermə kimi sosial bacarıqlar da qazanır.

Yeniyetməlik isə fiziki və emosional dəyişikliklərin daha nəzərəçarpan olduğu mərhələdir. Bu dövrdə şəxsiyyət hissi, müstəqillik istəyi və gələcək barədə düşüncələr güclənir.

Uşağın ailədə yeri

Ailə uşağın ilk sosial mühitidir. Uşaq ilk davranış nümunələrini, danışıq tərzini və insanlarla münasibət qurma formasını əsasən ailədə müşahidə edir.

Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə əsasən, hər bir uşaq ailədə yaşamaq və tərbiyə olunmaq, valideynlərini tanımaq, onların qayğısından istifadə etmək və maraqlarına zidd hallar olmadıqda valideynləri ilə birgə yaşamaq hüququna malikdir. Uşağın hərtərəfli inkişafı və ləyaqətinə hörmət olunması da qanunda ayrıca qeyd edilir.

Valideyn qayğısı yalnız uşağın maddi ehtiyaclarını ödəməklə məhdudlaşmır. Uşaqla ünsiyyət, onun fikrini dinləmək, yaşına uyğun sərhədlər müəyyən etmək və özünü təhlükəsiz hiss edə biləcəyi mühit yaratmaq da ailə tərbiyəsinin mühüm hissəsidir.

Valideynlər ayrı yaşadıqda belə uşağın hər iki valideynlə və digər yaxın qohumlarla ünsiyyət hüququ qanunla qorunur, əgər belə ünsiyyət uşağın maraqlarına zidd deyilsə.

Uşağın təhsil hüququ

Təhsil uşağın əsas hüquqlarından biridir. Təhsil vasitəsilə uşaq yalnız akademik bilik qazanmır, həm də ünsiyyət, əməkdaşlıq, problem həll etmə və müstəqil düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Erkən yaşlarda məktəbəqədər təhsil uşağın məktəbə hazırlanmasına, nitq və sosial bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər. UNICEF-in Azərbaycan üzrə məlumatında ölkədə məktəbəqədər təhsilə cəlbetmə göstəricisinin 2015-ci ildə 14 faizdən 2024-cü ildə 35 faizə yüksəldiyi qeyd olunur.

Məktəb dövründə isə uşağın fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması vacibdir. Bütün uşaqlar eyni sürətlə öyrənmir. Bəzilərinin əlavə pedaqoji və ya psixoloji dəstəyə ehtiyacı ola bilər.

İnklüziv təhsil əlilliyi olan uşaqların digər uşaqlarla birlikdə eyni təhsil mühitində iştirak etməsinə şərait yaratmağa yönəlir. UNICEF Azərbaycanda inklüziv təhsil sahəsində müəllimlərin hazırlanması və məktəblərin uyğunlaşdırılması üzrə müxtəlif proqramların həyata keçirildiyini bildirir.

Uşağın sağlam inkişafı

Uşağın sağlamlığı onun fiziki, emosional və sosial inkişafı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İlk illərdə düzgün qidalanma, peyvəndlər, tibbi müayinələr, gigiyena və kifayət qədər yuxu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaş artdıqca fiziki aktivlik, sağlam qidalanma vərdişləri və gündəlik rejim də ön plana keçir.

Uşaqların inkişaf tempi bir-birindən fərqlənə bilər. Eyni yaşda olan iki uşağın boy, çəki, nitq və ya motor bacarıqları tam eyni olmaya bilər. Buna görə inkişaf göstəricilərinin qiymətləndirilməsi zamanı yalnız başqa uşaqlarla müqayisə deyil, pediatr və digər mütəxəssislərin rəyi əsas götürülməlidir.

UNICEF-in Azərbaycan üzrə məlumatlarında beş yaşadək uşaqlar arasında ölüm göstəricisinin uzunmüddətli dövrdə ciddi şəkildə azaldığı göstərilir. 1990-cı ildə hər 1000 diri doğuşa 95,4 ölüm olduğu halda, 2024-cü ildə bu göstərici 17,9 olub.

Oyun uşağın inkişafında niyə vacibdir?

Oyun uşağın vaxt keçirməsi üçün sadəcə əyləncə vasitəsi deyil. Uşaq oyun vasitəsilə ətraf mühiti öyrənir, müxtəlif vəziyyətləri sınaqdan keçirir və sosial davranış formalarını mənimsəyir.

Kiçik uşaqlarda konstruktiv oyunlar əl və göz koordinasiyasını, rəsm və yaradıcılıq fəaliyyətləri isə təsəvvürü inkişaf etdirə bilər. Qrup oyunları növbə gözləməyi, paylaşmağı, qaydalara əməl etməyi və digər uşaqlarla razılaşmağı öyrədir.

Yaşa uyğun fiziki oyunlar uşağın hərəkətliliyini və bədən koordinasiyasını dəstəkləyir. Açıq havada aktivlik də gündəlik həyatın vacib hissəsidir.

Uşağın bütün vaxtını yalnız dərs və əlavə məşğələlərlə doldurmaq onun sərbəst oyun və istirahət imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Uşağın inkişafında strukturlaşdırılmış fəaliyyətlə sərbəst vaxt arasında balans olması faydalıdır.

Uşağın emosional ehtiyacları

Uşaqlar fiziki təhlükəsizlik qədər emosional təhlükəsizliyə də ehtiyac duyurlar.

Uşaq qorxduqda, əsəbiləşdikdə və ya məyus olduqda öz hisslərini həmişə böyüklər kimi ifadə edə bilmir. Xüsusilə kiçik yaşlarda ağlama, inadkarlıq və ya davranış dəyişikliyi uşağın narahatlığını ifadə etməsinin bir forması ola bilər.

Böyüklərin uşağın hisslərini dinləməsi və onları məsxərəyə qoymaması vacibdir. Bununla yanaşı, bütün davranışların qəbul edilməsi lazım deyil. Valideyn uşağın hissini qəbul edib, zərərli davranışa sərhəd qoya bilər.

Məsələn, uşağın əsəbiləşməsinin normal olduğu izah edilə bilər, lakin başqa uşağı vurmasına icazə verilməməlidir. Bu yanaşma uşağa zamanla öz emosiyalarını daha təhlükəsiz formada ifadə etməyi öyrədir.

Uşaqların zorakılıq və istismardan müdafiəsi

Uşaqlar fiziki və psixoloji zorakılıqdan, baxımsızlıqdan, istismardan və ayrı-seçkilikdən qorunmalıdır.

UNICEF uşaqların sağlam böyüməsi və potensiallarını həyata keçirməsi üçün onların zərərin və ayrı-seçkiliyin bütün formalarından müdafiəsini əsas istiqamətlərdən biri kimi göstərir.

Zorakılıq yalnız fiziki xəsarət yetirmək demək deyil. Davamlı təhqir, alçaltma, hədələmə və qorxutma da uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edə bilər.

Uşağı işləməyə və ya gəlir əldə etməyə məcbur edən, onun sağlamlığına və təhsilinə mane olan fəaliyyətlər də uşaq istismarı ilə bağlı risk yarada bilər.

Uşağın təhlükəsizliyini təmin etmək ailənin, məktəbin, sosial xidmətlərin və digər müvafiq qurumların birgə məsuliyyətidir.

Uşağın fikrinə hörmət

Uşağın hüquqları onun bütün qərarları müstəqil qəbul etməsi demək deyil. Lakin yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun məsələlərdə onun fikrinin dinlənilməsi vacibdir.

Uşağın hansı fəaliyyətə maraq göstərdiyi, məktəbdə hansı çətinliklərlə qarşılaşdığı və özünü hansı vəziyyətdə narahat hiss etdiyi barədə onunla danışmaq böyüklərə daha düzgün qərar verməyə kömək edə bilər.

Uşaq böyüdükcə qərarlarda iştirak səviyyəsi də arta bilər. Məsələn, geyim və hobbi seçimi kimi gündəlik məsələlərdən başlayaraq təhsil və gələcək planları barədə müzakirələrə qədər uşağa seçim imkanı vermək müstəqillik bacarığını inkişaf etdirir.

Bu zaman son məsuliyyət uşağın təhlükəsizliyini və maraqlarını qoruyan böyüklərdə qalır.

Rəqəmsal mühitdə uşağın təhlükəsizliyi

Müasir uşaqlar internet, mobil telefonlar, oyun platformaları və sosial şəbəkələrlə erkən yaşdan qarşılaşırlar.

Rəqəmsal texnologiyalar təhsil, ünsiyyət və yaradıcılıq üçün faydalı imkanlar yarada bilər. Bununla yanaşı, uyğun olmayan məzmun, kibertəzyiq, şəxsi məlumatların paylaşılması və tanımadığı şəxslərlə əlaqə kimi risklər də mövcuddur.

Valideyn nəzarəti yalnız telefonu əlindən almaqdan ibarət olmamalıdır. Uşağa şəxsi məlumatlarını paylaşmamaq, şübhəli mesajlara cavab verməmək və onu narahat edən onlayn vəziyyət barədə etibar etdiyi böyüyə məlumat vermək öyrədilməlidir.

Yaş artdıqca uşağın rəqəmsal savadlılığının inkişaf etdirilməsi sərt qadağalardan daha davamlı təhlükəsizlik vərdişləri yarada bilər.

Azərbaycanda uşağın hüquqi statusu

Azərbaycan Respublikasında uşaqların hüquqları ayrıca qanunvericiliklə qorunur.

“Uşaq hüquqları haqqında” Qanun uşaqların hüquq və azadlıqlarını, dövlət siyasətinin prinsiplərini və uşaqların müdafiəsində dövlət orqanlarının, hüquqi və fiziki şəxslərin vəzifələrini müəyyən edir. Qanunun əhatə etdiyi əsas prinsip 18 yaşına çatmayan şəxslərin uşaq olaraq xüsusi müdafiəyə malik olmasıdır.

Ailə Məcəlləsində isə uşağın ailədə yaşamaq, valideynlərinin qayğısından istifadə etmək, öz maraqlarının təmin olunmasını tələb etmək və ləyaqətinə hörmət olunması kimi hüquqları göstərilir.

Bu hüquqlar uşağın sadəcə ailənin himayəsində olan şəxs deyil, öz hüquqlarına malik fərd olduğunu göstərir.