Utilizasiya

Utilizasiya — istifadə müddəti bitmiş, yararsız hala düşmüş və ya artıq ehtiyac duyulmayan əşyaların, materialların və qalıqların ətraf mühitə zərər vermədən məhv edilməsi və ya yenidən istifadə üçün xammala çevrilməsi prosesidir. Latın dilindən tərcümədə "utilis" — "faydalı" deməkdir ki, bu da prosesin əsas məqsədini (tullantıdan fayda görmək) izah edir. Utilizasiyanın əsas növləri Tullantıların xarakterinə görə utilizasiya bir neçə istiqamətə bölünür: Nəqliyyat vasitələrinin utilizasiyası: Köhnə, ekoloji standartlara cavab verməyən və qəzalı avtomobillərin hissələrə ayrılaraq metal, plastik və şüşə kimi təkrar emal olunması. Elektronika utilizasiyası (E-tullantı): Kompüterlər, telefonlar və batareyaların tərkibindəki zəhərli maddələrin (civə, qurğuşun) ayrılması və qiymətli metalların (qızıl, gümüş, mis) geri qazanılması. Sənaye və kimyəvi utilizasiya: Zavod tullantılarının, yağların və boyaların xüsusi poliqonlarda zərərsizləşdirilməsi. Tibbi utilizasiya: Bioloji təhlükə yaradan alətlərin və dərmanların yüksək temperaturda məhv edilməsi. Proses necə həyata keçirilir? Utilizasiya sadəcə "zibili atmaq" deyil, ardıcıl mərhələlərdən ibarət elmi-texniki bir prosesdir: Çeşidləmə: Tullantılar növünə görə (kağız, metal, plastik, şüşə) ayrılır. Zərərsizləşdirmə: Tərkibindəki toksik maddələr təmizlənir. Emal: Materiallar xırdalanır, əridilir və ya kimyəvi yolla ilkin xammal vəziyyətinə gətirilir. Enerji hasilatı: Emal oluna bilməyən bəzi tullantılar yandırılaraq istilik və ya elektrik enerjisinə çevrilir. Niyə utilizasiya vacibdir? Utilizasiya proqramlarının tətbiqi cəmiyyətə üçqat fayda verir: Ekoloji fayda: Təbiətin zibillənməsinin qarşısı alınır, torpaq və su resursları qorunur. İqtisadi fayda: Yeni xammal çıxarmaq (dağ-mədən işləri) üçün çəkilən xərclər azalır, istehsalat ucuzlaşır. Sağlamlıq: Tullantıların çürüməsi nəticəsində yaranan zəhərli qazların atmosferə atılması minimuma enir. Azərbaycanda Avtomobil Utilizasiyası Proqramı Son illərdə Azərbaycanda köhnə avtomobillərin utilizasiyası məsələsi xüsusi aktuallıq qazanıb. Proqramın məqsədi paytaxtın ekoloji vəziyyətini yaxşılaşdırmaq və köhnə maşın parkını yeniləməkdir. Vətəndaşlar köhnə maşınlarını utilizasiyaya verərək yeni avtomobil alışı üçün güzəştli vauçerlər və ya pul kompensasiyası əldə edə bilirlər.