Ağdam

Ağdam Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda yerləşən şəhər və eyniadlı rayonun inzibati mərkəzidir. Rayon Kiçik Qafqaz dağları ilə Kür-Araz ovalığının təmas zonasında, Qarabağ silsiləsinin şimal-şərq ətəklərində yerləşir. Ərazinin relyefi əsasən düzənlik, qismən isə dağlıqdır. Ağdam rayonundan Qarqar və Xaçın çayları keçir. Rayon Tərtər, Bərdə, Ağcabədi, Xocavənd, Kəlbəcər və Xocalı istiqamətləri ilə həmsərhəddir.

Ağdam Qarabağın tarixi, mədəni və iqtisadi mərkəzlərindən biri olub. Şəhər XX əsrdə sənaye, kənd təsərrüfatı, ticarət, mədəniyyət və təhsil baxımından sürətlə inkişaf edib. Ağdam adı Azərbaycan futbolu ilə də sıx bağlıdır: “Qarabağ” Futbol Klubu məhz Ağdamı təmsil edir və bu gün ölkənin beynəlxalq səviyyədə ən çox tanınan idman brendlərindən biridir.

Tarixi və mədəni irsi

Ağdam rayonunun ərazisi qədim yaşayış izləri və arxeoloji abidələrlə zəngindir. Üzərliktəpə, Leylatəpə və digər arxeoloji məkanlarda aparılan tədqiqatlar bu ərazilərdə insanların minilliklər əvvəl yaşadığını göstərir. Rayon ərazisində eneolit, tunc və sonrakı dövrlərə aid maddi mədəniyyət nümunələri aşkar edilib.

Ağdamın ən tanınmış tarixi-memarlıq abidələri arasında Şahbulaq qalası, İmarət kompleksi, Ağdam Cümə məscidi, Qutlu Musa oğlu türbəsi və müxtəlif qədim yaşayış yerləri xüsusi yer tutur. İmarət kompleksi Qarabağ xanlığı və Cavanşirlər nəslinin tarixi ilə bağlıdır. Burada Qarabağ xanı Pənahəli xanın və xan nəslinin nümayəndələrinin məzarları yerləşir. Azərbaycan şairəsi Xurşidbanu Natəvanın məzarı da bu kompleksin tarixi əhəmiyyətini artırır.

Ağdam Cümə məscidi şəhərin ən tanınan memarlıq simvollarından biridir. XIX əsrdə memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilən məscid iki minarəsi və Qarabağ memarlıq məktəbinə xas xüsusiyyətləri ilə seçilir. Son illərdə məsciddə və digər tarixi abidələrdə bərpa-restavrasiya işləri həyata keçirilib.

İşğal dövrü və Ağdamın azad edilməsi

Ağdam şəhəri və rayonun böyük hissəsi 1993-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı işğal olundu. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 29 iyul 1993-cü il tarixli 853 saylı qətnaməsində Ağdam rayonunun işğalı ayrıca qeyd edilmiş və işğalçı qüvvələrin ərazidən çıxarılması tələb olunmuşdu.

İşğal dövründə Ağdam şəhərinin yaşayış binaları, sənaye və sosial infrastrukturu, mədəniyyət obyektləri və tarixi abidələrinin böyük hissəsi dağıdıldı. Şəhər uzun illər faktiki olaraq yaşayışsız vəziyyətdə qaldı. Ağdamın dağıdılmış şəhər mənzərəsi Qarabağ münaqişəsinin ən tanınmış görüntülərindən birinə çevrildi.

10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatına əsasən, Ağdam rayonu 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarıldı. 2023-cü ildə imzalanmış sərəncama əsasən isə hər il 20 noyabr Azərbaycanda Ağdam Şəhəri Günü kimi qeyd edilir.

Yeni Ağdam və Böyük Qayıdış

2020-ci ildən sonra Ağdamda genişmiqyaslı minatəmizləmə, infrastruktur quruculuğu və şəhərin yenidən tikilməsi prosesi başlayıb. Ağdam şəhəri üçün yeni Baş Plan hazırlanıb və yaşayış kvartalları, məktəblər, səhiyyə, nəqliyyat, ticarət, parklar və digər ictimai məkanların yaradılması üzrə layihələr mərhələli şəkildə həyata keçirilir.

2025-ci il martın 27-dən Ağdam şəhərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb və 2026-cı ildə bu proses davam edir. Şəhərdə yeni yaşayış binaları və sosial obyektlər istifadəyə verilir. Bərdə–Ağdam avtomobil yolu, Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi, “Ağdam” qovşaq yarımstansiyası, Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi və Təlim-Tədris Kompleksi, Xaçınçay su anbarı kimi mühüm infrastruktur obyektləri istifadəyə verilib.

Bərpa olunmuş Ağdam İmarət Kompleksi, “Aghdam City Hotel” və “Hilton Garden Inn Agdam” da yeni şəhər infrastrukturunun hissələridir. Ağdam Sənaye Parkının yaradılması isə şəhərin iqtisadi fəaliyyətinin və yeni iş yerlərinin bərpasına xidmət edir. Şəhər yeni yaşayış məkanları, nəqliyyat infrastrukturu, yaşıllıq zonaları və müasir ictimai obyektlərlə yenidən formalaşır.

Ağdam bu gün həm Qarabağın tarixi yaddaşının, həm də Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və Böyük Qayıdış prosesinin əsas simvollarından biridir.