Fəhlə

Fəhlə fiziki əməyə əsaslanan istehsal, tikinti, logistika, anbar, kənd təsərrüfatı, kommunal xidmət, sənaye və digər sahələrdə işləyən əməkdaşdır. Fəhlənin konkret işi çalışdığı müəssisədən və peşə istiqamətindən asılıdır. Bəzi fəhlələr yüklərin daşınması, materialların hazırlanması və sahənin təmiz saxlanılması ilə məşğul olur, digərləri isə xüsusi alət və avadanlıqlarla istehsal və ya montaj işləri yerinə yetirirlər.

“Fəhlə” ümumi anlayışdır və bütün fəhlələrin eyni işi gördüyünü ifadə etmir. Məsələn, tikinti fəhləsi ilə anbar fəhləsinin, istehsalat fəhləsi ilə yol-tikinti fəhləsinin gündəlik vəzifələri fərqli ola bilər. Buna görə işçinin vəzifələri onun əmək funksiyasına və müəssisədə qəbul edilmiş vəzifə təlimatına uyğun müəyyən edilir.

Fəhlənin əsas vəzifələri nələrdir?

Fəhlənin əsas vəzifəsi ona tapşırılmış işi müəyyən olunmuş qaydada, təhlükəsiz və vaxtında yerinə yetirməkdir. Konkret tapşırıqlar iş yerindən asılı olsa da, fəhlələrin fəaliyyətində bir sıra ümumi istiqamətlər mövcuddur.

Fəhlə iş sahəsinə material gətirə, hazır məhsulu daşıya, iş yerini hazırlaya, ustaya və ya digər ixtisaslı işçiyə kömək edə bilər. İstehsalat müəssisəsində çalışan fəhlə xammalın hazırlanması, məhsulun qablaşdırılması və istehsal xəttinin dəstəklənməsi ilə məşğul ola bilər.

Tikintidə işləyən fəhlə tikinti materiallarının daşınması, sahənin hazırlanması, söküntü işləri, tullantıların yığılması və köməkçi montaj işlərində iştirak edə bilər.

Anbar fəhləsi isə malların qəbulu, boşaldılması, yerləşdirilməsi, çeşidlənməsi və sifariş üçün hazırlanmasında iştirak edə bilər.

Bəzi iş yerlərində fəhlədən mexaniki və elektrik alətlərindən istifadə etmək də tələb olunur. Bu halda işçi həmin avadanlığın təhlükəsiz istifadəsi üzrə təlim keçməli və yalnız səlahiyyəti daxilində olan işləri görməlidir.

Ümumi fəhlə nə deməkdir?

“Ümumi fəhlə” və ya “köməkçi fəhlə” ifadəsi adətən xüsusi dar ixtisas tələb etməyən müxtəlif fiziki işləri yerinə yetirən əməkdaşa aid edilir.

Ümumi fəhlə yükləmə-boşaltma, ərazinin təmizlənməsi, materialların daşınması, iş sahəsinin hazırlanması və müxtəlif köməkçi tapşırıqları yerinə yetirə bilər.

Bu, həmin işlərin peşəkar hazırlıq tələb etmədiyi anlamına gəlmir. Sadə görünən fiziki işlərdə də təhlükəsizlik qaydaları, düzgün yükqaldırma üsulları, alətlərdən istifadə və fərdi mühafizə vasitələri barədə ilkin bilik lazımdır.

Məsələn, ağır yükü yanlış üsulla qaldırmaq bel və onurğa zədəsinə səbəb ola bilər. Buna görə ümumi fəhlə də əməyin mühafizəsi üzrə təlim keçməli və təhlükəsiz iş qaydalarını bilməlidir.

Tikinti fəhləsi hansı işləri görür?

Tikinti sahəsində fəhlələr müxtəlif mərhələlərdə çalışırlar. Onlar tikinti materiallarının daşınması, beton və digər materialların hazırlanması, sahənin təmizlənməsi, köməkçi montaj və söküntü işləri kimi tapşırıqları yerinə yetirə bilərlər.

Tikinti fəhləsinin işi çox vaxt açıq havada, yüksəklikdə, qazıntı sahəsində və ya ağır texnikanın hərəkət etdiyi zonalarda aparılır.

Bu səbəbdən tikinti işləri digər bir çox sahələrlə müqayisədə daha yüksək risk daşıya bilər.

Hündürlükdə işləyən fəhlə uyğun qoruyucu sistemlərdən istifadə etməli, qazıntı sahəsində çalışan işçi isə uçqun, texnika hərəkəti və yeraltı kommunikasiya risklərini nəzərə almalıdır.

İsti işlər, elektrik avadanlığı, kəsici alətlər və yükqaldırma əməliyyatları da xüsusi hazırlıq və nəzarət tələb edə bilər.

İstehsalat fəhləsinin işi

İstehsalat müəssisələrində fəhlələr istehsal prosesinin birbaşa iştirakçılarıdır. Onlar xammalın hazırlanması, avadanlığa material verilməsi, məhsulun yığılması, çeşidlənməsi, qablaşdırılması və hazır məhsulun istehsal sahəsindən çıxarılması kimi işlərdə iştirak edə bilərlər.

İstehsalat fəhləsinin işi çox vaxt müəyyən prosedur və ardıcıllıq üzrə həyata keçirilir. Bu, məhsulun keyfiyyətinin sabit qalmasına və istehsal prosesinin dayanmasının qarşısının alınmasına kömək edir.

Belə müəssisələrdə hərəkətdə olan mexanizmlər, səs-küy, toz, kimyəvi maddələr, yüksək temperatur və iti alətlər kimi təhlükələr mövcud ola bilər.

Fəhlə avadanlığın qoruyucu örtüklərini çıxarmamalı, təhlükəsizlik sistemlərini sıradan çıxarmamalı və yalnız icazə verilmiş avadanlıqla işləməlidir.

Fəhlə ilə usta arasında fərq

Fəhlə və usta anlayışları eyni deyil.

Fəhlə ümumi və ya ixtisaslaşmış fiziki işləri yerinə yetirə bilər. Usta isə adətən müəyyən sahədə daha yüksək praktiki bilik və təcrübəyə malik ixtisaslı işçidir.

Məsələn, tikinti sahəsində ümumi fəhlə materialları hazırlaya və daşıya bilər, kafel ustası isə kafelin ölçülməsi, kəsilməsi və düzgün şəkildə döşənməsinə cavabdeh olur.

Eyni qayda qaynaqçı, elektrik, dülgər və santexnik kimi peşələrə də aiddir. Bu işlər xüsusi bacarıq və bəzi hallarda peşə hazırlığı və ya səriştə təsdiqi tələb edir.

Buna görə ümumi fəhləyə səlahiyyəti olmadığı halda elektrik işi, qaynaq, yükqaldırma əməliyyatının idarə olunması və ya başqa xüsusi təhlükəli iş tapşırmaq düzgün deyil.

Fəhlənin iş yerində təhlükəsizlik qaydaları

Fəhlənin işi fiziki fəaliyyətlə bağlı olduğu üçün əməyin mühafizəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İşçi işə başlamazdan əvvəl ona verilmiş tapşırığı və həmin işin risklərini başa düşməlidir. Təhlükə aydın deyilsə və ya görüləcək iş əvvəlki tapşırıqdan fərqlənirsə, məsul şəxsə müraciət edilməlidir.

İş sahəsində keçidlər bağlanmamalı, materiallar yıxılma və aşma təhlükəsi yaratmayacaq şəkildə yerləşdirilməlidir.

Nasaz elektrik kabeli, qoruyucusu olmayan alət, qeyri-sabit nərdivan və ya zədələnmiş fərdi mühafizə vasitəsi istifadə edilməməlidir.

Fəhlə həm öz təhlükəsizliyinə, həm də yanında çalışan şəxslərə təhlükə yaratmamağa diqqət etməlidir.

Fərdi mühafizə vasitələri

Fəhlənin istifadə etdiyi fərdi mühafizə vasitələri görülən işin risklərinə uyğun seçilir.

Tikinti və sənaye sahələrində təhlükəsizlik ayaqqabısı, iş geyimi və qoruyucu dəbilqə geniş istifadə olunur. Tozlu işlərdə uyğun respirator və ya maska, gözə hissəcik düşməsi riski olan işlərdə qoruyucu eynək tələb oluna bilər.

Yüksək səs-küy olan sahədə qulaqcıq və ya qulaq tıxacı, kimyəvi maddələrlə işlədikdə isə həmin maddəyə uyğun əlcək və digər qoruyucu vasitələr lazım ola bilər.

Fərdi mühafizə vasitəsi təhlükəni tam aradan qaldırmır. Buna görə ilk növbədə təhlükənin mənbədə aradan qaldırılması və ya azaldılması vacibdir.

Məsələn, tozlu prosesdə yalnız maska vermək əvəzinə tozun lokal sorucu sistem və ya yaş üsulla azaldılması daha effektiv nəzarət tədbiri ola bilər.

Əl ilə yükdaşıma zamanı risklər

Fəhlələrin tez-tez qarşılaşdığı işlərdən biri material və yüklərin əl ilə daşınmasıdır.

Ağır, iri və ya tutması çətin yükü düzgün olmayan üsulla qaldırmaq bel, çiyin, qol və diz nahiyəsində zədələrə səbəb ola bilər.

Yük qaldırılmamışdan əvvəl onun çəkisi, ölçüsü və daşınacağı məsafə qiymətləndirilməlidir. Mümkün olduqda araba, yükqaldırıcı və digər mexaniki vasitələrdən istifadə etmək daha təhlükəsizdir.

Yük həddindən artıq ağırdırsa, onu bir nəfərin təkbaşına qaldırması düzgün deyil.

Qaldırma zamanı bədənin kəskin şəkildə dönməsi, yükün bədəndən uzaqda saxlanılması və ani hərəkətlər zədə riskini artıra bilər.

Fəhlə hansı biliklərə malik olmalıdır?

Fəhlənin bilik səviyyəsi gördüyü işdən asılıdır. Ümumi fəhlədən mürəkkəb texniki təhsil tələb olunmaya bilər, lakin işin təhlükəsiz görülməsi üçün müəyyən əsas biliklər vacibdir.

O, istifadə etdiyi alətin nə üçün nəzərdə tutulduğunu, təhlükəli sahələrin harada olduğunu, fövqəladə vəziyyətdə nə etməli olduğunu və hansı fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə etməli olduğunu bilməlidir.

İşçi həmçinin təhlükəsizlik nişanlarını, qadağan olunmuş zonaları və iş yerində tətbiq olunan əsas qaydaları başa düşməlidir.

Əgər iş xüsusi səriştə tələb edirsə, əlavə hazırlıq vacib olur. Məsələn, forklift idarə etmək, qaynaq etmək, elektrik avadanlığında işləmək və ya hündürlükdə xüsusi avadanlıqdan istifadə etmək ümumi fəhlənin avtomatik səlahiyyəti hesab edilmir.

Fəhlə üçün iş intizamı niyə vacibdir?

Fəhlənin işində yalnız fiziki bacarıq deyil, intizam da vacibdir.

İşə vaxtında gəlmək, verilmiş tapşırığı düzgün yerinə yetirmək, təhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək və iş sahəsini səliqəli saxlamaq istehsal prosesinin normal təşkilinə təsir edir.

Xüsusilə komanda şəklində görülən işlərdə bir işçinin səhvi digər əməkdaşların təhlükəsizliyinə də təsir göstərə bilər.

Məsələn, keçiddə material saxlamaq başqa işçinin yıxılmasına, aləti enerjidən ayırmadan təmir etməyə çalışmaq isə ciddi xəsarətə səbəb ola bilər.

Bu baxımdan fəhlənin işi sadəcə verilmiş fiziki tapşırığı yerinə yetirmək deyil, müəyyən edilmiş təhlükəsiz iş sisteminə əməl etməkdir.

Fəhlə peşəsinin əsas xüsusiyyəti

Fəhlə bir çox istehsal və xidmət sahəsinin gündəlik fəaliyyətində birbaşa iştirak edən əməkdaşdır. Zavodda məhsulun hazırlanması, tikintidə materialların hərəkəti, anbarda malların yerləşdirilməsi və digər çoxsaylı əməliyyatlar məhz fiziki əmək hesabına həyata keçirilir.

Lakin “fəhlə” anlayışını yalnız ağır yük daşıyan şəxs kimi qəbul etmək düzgün deyil. Bu kateqoriyaya müxtəlif bacarıq səviyyəsinə və iş istiqamətinə malik əməkdaşlar daxil ola bilər.

Əsas məsələ işçinin konkret vəzifəsinin düzgün müəyyən edilməsi, ona uyğun təlim keçirilməsi, lazımi alət və fərdi mühafizə vasitələrinin verilməsi və işin təhlükəsiz şəkildə təşkil edilməsidir.