Hamam

Hamam insanların yuyunması, təmizlənməsi və istirahəti üçün nəzərdə tutulan məkan və ya tikilidir. Azərbaycan dilində “hamam” sözü həm evdəki vanna otağını, həm də ənənəvi ictimai hamamları ifadə edə bilər. Tarixi hamamlar isə sadəcə gigiyena məkanı deyil, memarlıq və sosial həyatın mühüm hissəsi kimi formalaşıb. Şərq, Osmanlı və Azərbaycan şəhər mədəniyyətində hamamlar əsrlər boyu insanların gündəlik həyatında xüsusi yer tutub.

Ənənəvi hamam necə qurulurdu?
Tarixi hamamların planlaşdırılmasında adətən bir neçə temperatur zonasından istifadə edilirdi. İnsan əvvəlcə soyunma və istirahət hissəsinə daxil olur, daha sonra tədricən daha isti sahələrə keçirdi. Bu yanaşma bədənin temperatur dəyişikliyinə uyğunlaşmasına imkan verirdi.

Hamamların daxilində isti və soyuq su mənbələri, yuyunma yerləri və istirahət sahələri olurdu. İsti hissədə daş səthlər və xüsusi oturacaqlar istifadə edilə bilərdi.

İctimai hamam nədir?
İctimai hamam eyni vaxtda bir neçə şəxsin istifadə edə bildiyi yuyunma və istirahət obyektidir. Keçmişdə evlərdə fərdi hamam imkanlarının məhdud olduğu dövrlərdə belə tikililər şəhər həyatının mühüm infrastrukturu hesab edilirdi.

İctimai hamamlarda qadın və kişilər üçün ayrıca bölmələr və ya müxtəlif istifadə vaxtları müəyyən edilə bilərdi. Gigiyena ilə yanaşı hamamlar insanların ünsiyyət və görüş məkanı funksiyasını da daşıyırdı.

Türk hamamı nədir?
Türk hamamı Osmanlı mədəniyyəti ilə geniş tanınan ənənəvi ictimai hamam formasıdır. Burada yüksək rütubət, isti daş səthlər və mərhələli temperatur zonaları xarakterikdir. Mərkəzi isti daş platforma ən tanınmış memarlıq elementlərindən biridir.

Türk hamamı sauna ilə eyni deyil. Sauna adətən daha yüksək temperatur və nisbətən aşağı rütubətlə işlədiyi halda, ənənəvi hamamda rütubət daha yüksək olur.

Hamam və sauna arasında fərq
Hamam əsasən isti və rütubətli mühitlə xarakterizə olunur. Sauna isə xüsusilə fin ənənəsində quru və daha yüksək temperaturla əlaqələndirilir. Müasir sauna sistemlərində müxtəlif temperatur və rütubət rejimləri mövcud ola bilər.

Hər iki məkan istirahət və bədən gigiyenası üçün istifadə olunsa da, onların istilik yaratma üsulu, daxili materialları və istifadə şəraiti fərqlənir.

Buxar hamamı nədir?
Buxar hamamında otağın rütubəti buxar generatoru vasitəsilə yüksək səviyyəyə çatdırılır. Divar və döşəmə səthləri rütubətə davamlı materiallardan hazırlanır. Temperatur adətən quru sauna ilə müqayisədə daha aşağı olsa da, yüksək rütubət səbəbindən istilik daha güclü hiss edilə bilər.

Buxar hamamının düzgün ventilyasiyası vacibdir. Daimi yüksək rütubət nəzarət olunmadıqda kif, göbələk və konstruksiya problemləri yarana bilər.

Hamamda su izolyasiyası niyə vacibdir?
Hamam daim su və rütubətlə təmasda olduğu üçün hidroizolyasiya əsas tikinti tələblərindən biridir. Döşəmə və divarlarda düzgün su izolyasiyası olmadıqda su konstruksiyaya keçərək rütubət, kif və materialların zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Xüsusilə duş zonasında, döşəmə birləşmələrində və boruların keçdiyi nöqtələrdə hidroizolyasiyanın fasiləsiz olması vacibdir.

Hamamda döşəmə necə olmalıdır?
Hamam döşəməsi suya davamlı və mümkün qədər sürüşməyə qarşı təhlükəsiz materialdan hazırlanmalıdır. Yaş plitələr sürüşmə və yıxılma riskini artırdığı üçün səthin xüsusiyyətləri material seçərkən nəzərə alınmalıdır.

Döşəməyə suyun drenaja doğru axmasını təmin edən uyğun maililik verilməlidir. Su səthdə uzun müddət qalmamalıdır.

Hamamda ventilyasiya
Ventilyasiya hamamda yaranan artıq rütubətin xaric edilməsi üçün lazımdır. Zəif hava mübadiləsi güzgü və səthlərdə davamlı kondensasiya, xoşagəlməz qoxu və kif yaranmasına səbəb ola bilər.

Təbii havalandırmanın kifayət etmədiyi hallarda mexaniki ventilyasiya istifadə olunur. Ventilyator və hava kanalları otağın ölçüsünə və istifadəsinə uyğun seçilməlidir.

Hamamda elektrik təhlükəsizliyi
Su və elektrik enerjisinin bir arada olması elektrik zərbəsi riskini artırır. Buna görə hamamda istifadə edilən elektrik avadanlıqları yaş sahələr üçün nəzərdə tutulmalı və uyğun qoruma səviyyəsinə malik olmalıdır.

Rozetka, işıqlandırma və elektrik cihazlarının su mənbələrinə yaxınlığı xüsusi qaydalarla məhdudlaşdırılır. Elektrik sistemində uyğun qoruyucu açarlardan istifadə də təhlükəsizliyin mühüm hissəsidir.

Hamamda isti su təhlükəsizliyi
Həddindən artıq isti su yanıq yarada bilər. Xüsusilə uşaqlar, yaşlı insanlar və hərəkət imkanları məhdud şəxslər daha yüksək risk altında ola bilərlər.

Su temperaturunun idarə olunması üçün qarışdırıcı və termostatik sistemlərdən istifadə edilə bilər. İctimai obyektlərdə isti su sisteminin düzgün tənzimlənməsi həm rahatlıq, həm də təhlükəsizlik üçün vacibdir.

Hamamın təmizliyi və gigiyenası
Rütubətli mühit mikroorqanizmlərin çoxalması üçün əlverişli şərait yarada bilər. Buna görə döşəmə, duş sahələri, kranlar və tez-tez toxunulan səthlər müntəzəm təmizlənməlidir.

İctimai hamamlarda təmizlik daha sistemli təşkil edilməlidir. Su drenajlarının işlək saxlanması, səthlərdə çöküntülərin aradan qaldırılması və havalandırma sistemlərinin təmizliyi gigiyenanın əsas hissələrindəndir.

Azərbaycanda tarixi hamamlar
Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində tarixi hamam memarlığının nümunələri qorunub saxlanılıb. Bakı İçərişəhərdə yerləşən hamamlar, Şəki və digər tarixi yaşayış məntəqələrindəki hamam tikililəri ölkənin şəhər məişəti və memarlıq tarixinin mühüm nümunələrindəndir.

Tarixi hamamların bir hissəsi bu gün mədəni irs obyekti kimi qorunur. Onların quruluşu dövrün istilik, su təchizatı və şəhər həyatının təşkili barədə məlumat verir.

Tarixi hamamların memarlıq xüsusiyyətləri
Ənənəvi hamamlarda günbəzli tavanlardan geniş istifadə olunurdu. Günbəzdəki kiçik işıq dəlikləri daxili məkanın təbii işıqlandırılmasını təmin edə bilərdi. Tikilinin bir hissəsinin torpaq səviyyəsindən aşağı yerləşdirilməsi isə istiliyin daha yaxşı saxlanmasına kömək edirdi.

Su və istilik sistemləri hamamın əsas mühəndis elementləri idi. Bəzi tarixi hamamlarda döşəmənin altından isti hava keçirilməsi prinsipi ilə işləyən istilik sistemlərindən istifadə olunurdu.

Hamamın gündəlik həyatda rolu
Müasir evdə hamam ilk növbədə şəxsi gigiyena üçün istifadə olunur. Duş, vanna, əlüzyuyan və digər sanitar avadanlıqlar həmin məkanın əsas elementləridir. Müasir layihələndirmədə suya davamlılıq, ventilyasiya, rahat istifadə və təhlükəsizlik birlikdə nəzərə alınır.

Tarixi baxımdan isə hamam daha geniş sosial funksiyaya malik olub. Buna görə “hamam” anlayışı həm məişət sahəsini, həm də xüsusi memarlıq və mədəniyyət ənənəsini ifadə edir.