Qatar

Qatar dəmir yolu ilə hərəkət edən, sərnişin və ya yük daşınması üçün istifadə olunan nəqliyyat vasitəsidir. Qatar tərkibi bir-birinə qoşulmuş vaqonlardan ibarət ola və lokomotiv vasitəsilə hərəkətə gətirilə bilər. Müasir dəmir yollarında mühərrik və dartı avadanlığının qatarın öz vaqonlarında yerləşdiyi elektrik və dizel motor-vaqon qatarlarından da istifadə olunur. Qatarlar şəhərətrafı, şəhərlərarası və digər dəmir yolu daşımalarında mühüm rol oynayır.

Dəmir yolu üzərində hərəkət

Qatarların hərəkəti dəmir yolu infrastrukturu üzərində həyata keçirilir. Dəmir yolu sistemi yalnız relslərdən ibarət deyil: stansiyalar, yoldəyişdiricilər, siqnalizasiya və rabitə sistemləri, elektrik təchizatı və digər texniki qurğular da təhlükəsiz hərəkətin təmin edilməsində iştirak edir.

Azərbaycanda dəmir yollarının istismar uzunluğu 2024-cü ilin məlumatına əsasən 2137,34 kilometr təşkil edib və istismar olunan xətlərin təxminən 60 faizi elektrikləşdirilib.

Sərnişin qatarları

Sərnişin qatarları insanların dəmir yolu ilə daşınması üçün nəzərdə tutulur. Marşrutdan və qatarın konstruksiyasından asılı olaraq sərnişin salonları, oturacaqlar, baqaj üçün sahələr, sanitar qovşaqlar və digər avadanlıqlar mövcud ola bilər.

Azərbaycanda sərnişin dəmir yolu daşımalarını “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC həyata keçirir. ADY-nin parkında müxtəlif tipli sərnişin qatarlarından istifadə olunur.

Elektrik qatarları

Elektrik qatarı hərəkət üçün elektrik enerjisindən istifadə edən dəmir yolu hərəkət tərkibidir.

Azərbaycanda istifadə olunan müasir nümunələr arasında İsveçrənin Stadler şirkətinin istehsalı olan KISS və FLIRT qatarları var. ADY-nin məlumatına görə, KISS ikimərtəbəli elektrik qatarları Azərbaycana ilk dəfə 2015-ci ildə gətirilib və həmin ilin sentyabrında Bakı–Sumqayıt marşrutunda istifadəyə verilib.

İkimərtəbəli qatarlar

İkimərtəbəli sərnişin qatarlarında sərnişin salonunun bir hissəsi iki səviyyədə yerləşir. Bu konstruksiya müəyyən uzunluqdakı qatar tərkibində daha çox sərnişin üçün yer yaratmağa imkan verir.

Azərbaycanda istifadə edilən Stadler KISS qatarları ikimərtəbəlidir. ADY-nin məlumatında bu qatarların konfiqurasiyadan asılı olaraq 370 və ya 396 sərnişin tutumuna malik olduğu göstərilir.

Lokomotiv və vaqonlar

Lokomotiv qatar tərkibinin hərəkət etdirilməsi üçün dartı qüvvəsi yaradan dəmir yolu nəqliyyat vasitəsidir. Vaqon isə sərnişinlərin, yüklərin və ya xüsusi təyinatlı avadanlığın daşınmasına xidmət edə bilər.

Bununla yanaşı, hər sərnişin qatarında ayrıca lokomotivin olması vacib deyil. Elektrik və dizel motor-vaqon qatarlarında dartı sistemi qatar tərkibinin özündə yerləşdirilə bilər.

Bu səbəbdən “qatar” və “lokomotiv” eyni anlayış deyil.

Yük qatarları

Yük qatarları müxtəlif yüklərin dəmir yolu ilə daşınmasına xidmət edir.

Azərbaycanın dəmir yolu qaydalarında yük vaqonlarının müxtəlif növləri, o cümlədən qapalı vaqon, yarımvaqon, platforma, vaqon-sistern, izotermik vaqon, konteynerdaşıyan və digər ixtisaslaşdırılmış vaqonlar göstərilir.

Dəmir yolu ilə yük daşımaları daxili, idxal-ixrac və tranzit daşımalarının həyata keçirilməsində istifadə olunur. ADY-nin rəsmi göstəricilərində bu kateqoriyalar ayrıca qeyd edilir.

Şəhərətrafı qatarlar

Şəhərətrafı dəmir yolu qatarları şəhərlə onun ətrafındakı yaşayış məntəqələri arasında sərnişin daşımalarına xidmət edir.

Azərbaycanda bunun mühüm nümunələrindən biri Bakı və Abşeron ərazisində fəaliyyət göstərən dəmir yolu xidmətləridir. ADY-nin KISS elektrik qatarları Abşeron dairəvi dəmir yolu xəttində də istifadə olunur.

Sürət və yüksəksürətli qatar

Bütün müasir sərnişin qatarlarını “yüksəksürətli qatar” adlandırmaq düzgün deyil.

Azərbaycanın dəmir yolu üzrə normativ qaydalarında yüksəksürətli sərnişin qatarı ayrı-ayrı sahələrdə hərəkət sürəti saatda 200 kilometrdən çox olan sərnişin qatarı kimi müəyyən edilir.

Buna görə “sürət qatarı” və “yüksəksürətli qatar” ifadələri texniki baxımdan həmişə eyni məna daşımır.

Qatar stansiyası və dəmir yolu vağzalı

Qatar səfərləri dəmir yolu stansiyaları və sərnişinlərə xidmət göstərən vağzallarla əlaqəlidir. Sərnişinlər burada qatara minir və qatardan düşür, marşrut və səfərlə bağlı xidmətlərdən istifadə edə bilirlər.

Stansiya isə daha geniş dəmir yolu anlayışıdır və onun funksiyaları yalnız sərnişin xidmətindən ibarət olmaya bilər.

Azərbaycanda dəmir yolunun tarixi

Dəmir yolu Azərbaycanda XIX əsrdən fəaliyyət göstərir. Nəqliyyatı Əlaqələndirmə Şurasının məlumatına görə, Bakı–Yelizavetpol (Gəncə)–Tiflis magistral dəmir yolu 1883-cü ildə istifadəyə verilib. Bu xətt Xəzər sahilindən Qara dəniz istiqamətinə dəmir yolu əlaqəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

1900-cü ildə isə Azərbaycan ərazisindəki dəmir yolları Rusiya imperiyasının dəmir yolu şəbəkəsinə birləşdirilib.

Azərbaycanda müasir qatarlar

Azərbaycan dəmir yollarında son illərdə müasir sərnişin qatarlarından istifadə genişlənib.

Stadler KISS qatarları Bakı–Sumqayıt xəttində istifadəyə verildikdən sonra digər istiqamətlərdə də tətbiq olunub. ADY-nin rəsmi məlumatında KISS qatarlarının Abşeron dairəvi dəmir yolu və Bakı–Qəbələ–Bakı marşrutu üzrə istifadə edildiyi göstərilir.

Konkret qatar marşrutları, hərəkət cədvəlləri, dayanacaqlar və biletlərin qiymətləri dəyişə bildiyindən bu məlumatlar səfər zamanı ADY-nin aktual rəsmi məlumatları əsasında yoxlanılmalıdır.