Şəki Xan Sarayı

Şəki Xan Sarayı Azərbaycanın ən qiymətli tarixi-memarlıq abidələrindən biridir. Saray Şəki şəhərinin Yuxarı Baş hissəsində, qala divarları daxilində yerləşir. XVIII əsrin sonlarında inşa edilmiş bina Şəki xanlarının yay iqamətgahı və rəsmi qəbul məkanı kimi istifadə olunub. Abidə memarlıq quruluşu, divar rəsmləri, şəbəkə pəncərələri və zəngin dekorativ tərtibatı ilə Azərbaycan saray memarlığının seçilən nümunələrindəndir.

Saray Şəki xanlığının siyasi və mədəni tarixini əks etdirir. XVIII əsrdə Şəki Azərbaycanın mühüm sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərindən biri idi. Şəhərin Böyük İpək Yolu üzərində yerləşməsi memarlıqda, tətbiqi sənətdə və dekorativ tərtibatda yerli ənənələrlə müxtəlif mədəni təsirlərin birləşməsinə şərait yaratmışdı.

Tikilmə tarixi

Şəki Xan Sarayının tikilmə tarixi haqqında mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur. Əksər mənbələr binanın XVIII əsrin sonlarında, Şəki xanı Məhəmmədhəsən xanın hakimiyyəti dövründə inşa edildiyini göstərir. Bir sıra mənbələrdə tikinti tarixi kimi 1797-ci il qeyd olunur. Sarayın memarı barədə məlumatlarda isə şirazlı Hacı Zeynalabdin adı çəkilir.

Bina böyük saray kompleksindən günümüzə çatan əsas tikilidir. Qala daxilində vaxtilə xan ailəsi, xidmətçilər və inzibati fəaliyyət üçün nəzərdə tutulan başqa binalar da mövcud olub. Həmin tikililərin əksəriyyəti qorunmayıb. Xan sarayı isə memarlıq və bədii xüsusiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə saxlayaraq Şəki xanlığı dövrünün başlıca yadigarlarından birinə çevrilib.

Memarlıq quruluşu

Saray ikimərtəbəli, düzbucaqlı plana malik binadır. Onun uzunluğu təxminən 32 metr, eni 8,5 metr, ümumi hündürlüyü isə 10 metrə yaxındır. Hər mərtəbədə üç əsas otaq yerləşir. Otaqlar bir-birindən dəhliz və kiçik keçid sahələri ilə ayrılır. Mərkəzi zallar rəsmi qəbul və mərasimlər, yan otaqlar isə daha məhdud görüşlər üçün nəzərdə tutulub.

Binanın əsas fasadı həyətə açılır və şəbəkə pəncərələri, həndəsi ornamentlər, stalaktit formalı bəzəklər və rəngli naxışlarla tərtib edilib. Sarayın qarşısındakı hovuz, iri çinar ağacları və qala ərazisinin yaşıllığı memarlıq kompozisiyasını tamamlayır. Fasadın simmetrik quruluşu binaya təntənəli görünüş verir.

Sarayın tikintisində bişmiş kərpic, çay daşı, ağac, əhəng məhlulu və şüşədən istifadə olunub. İqlim şəraiti də layihədə nəzərə alınıb. Böyük pəncərələr daxili məkanların işıqlandırılmasına və havalandırılmasına imkan verir, qalın divarlar isə otaqlardakı temperaturun tənzimlənməsinə kömək edir.

Şəbəkə pəncərələri

Şəki Xan Sarayının ən məşhur memarlıq elementlərindən biri şəbəkə pəncərələridir. Şəbəkə xırda taxta hissələrin həndəsi qaydada birləşdirilməsi və aralarına rəngli şüşələrin yerləşdirilməsi ilə hazırlanır. Ənənəvi üsulda taxta detallar mismar və yapışqan olmadan bir-birinə keçirilir.

Rəngli şüşələrdən keçən günəş işığı otaqlarda müxtəlif rəng çalarları yaradır. Pəncərələrin naxışları yalnız dekorativ məqsəd daşımır, həm də işığın daxili məkana bərabər yayılmasına xidmət edir. Şəbəkə sənəti yüksək dəqiqlik, həndəsi hesablama və uzunmüddətli əl əməyi tələb edir. Saraydakı şəbəkələr Şəki sənətkarlıq məktəbinin ən tanınmış nümunələrindəndir.

Divar rəsmləri

Sarayın otaqları və zalları süjetli və ornamental divar rəsmləri ilə bəzədilib. Rəsmlərdə ov və döyüş səhnələri, saray mərasimləri, insan və heyvan təsvirləri, gül dəstələri, ağaclar, quşlar və həndəsi ornamentlər yer alır. Birinci mərtəbədəki təsvirlərdə ov və hərbi səhnələr, ikinci mərtəbədə isə daha çox saray həyatı və dekorativ kompozisiyalar diqqəti cəlb edir.

Tavan və divarlardakı naxışlarda qırmızı, mavi, sarı, yaşıl və qızılı rənglərdən geniş istifadə olunub. Rəsmlər otaqların memarlıq quruluşuna uyğun yerləşdirilib və hər zalın bədii görünüşünü tamamlayır. Bəzi kompozisiyalarda Nizami Gəncəvinin əsərləri ilə əlaqələndirilən səhnələrin olduğu göstərilir.

Divar rəsmləri müxtəlif dövrlərdə işlənib və yenilənib. Onların müəllifləri sırasında Abbasqulu, Qurbanəli və Mirzə Cəfər kimi sənətkarların adları qeyd olunur. Bu təsvirlər Azərbaycan miniatür sənəti, xalq yaradıcılığı və Şərq dekorativ rəssamlığı ənənələrinin saray interyerində birləşməsini göstərir.

Bərpa və mühafizə

Şəki Xan Sarayında müxtəlif dövrlərdə bərpa və konservasiya işləri aparılıb. Bu işlər zamanı dam örtüyü, divar rəsmləri, ağac konstruksiyaları və şəbəkə pəncərələri üzərində mütəxəssislər çalışıblar. Bərpanın əsas məqsədi sonrakı əlavələri araşdırmaq, orijinal materialları mümkün qədər qorumaq və abidənin dağılmasının qarşısını almaqdır.

Divar rəsmləri və şəbəkələr işıq, rütubət, temperatur dəyişiklikləri və mexaniki təsirlərə qarşı həssasdır. Buna görə sarayın istifadəsi və ziyarət rejimi tarixi interyerin qorunması tələbləri ilə uzlaşdırılır. Abidənin mühafizəsi həm binanın özünü, həm də qala divarlarını, həyəti və ətraf tarixi şəhər mühitini əhatə edir.

UNESCO Dünya İrsi

Şəkinin tarixi mərkəzi Xan Sarayı ilə birlikdə 2019-cu ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. Qərarda şəhərin dağlıq əraziyə uyğun planlaşdırılması, ipəkçilik və ticarətlə bağlı inkişafı, ənənəvi evləri, karvansaraları və Xan Sarayı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şəki Xan Sarayı hazırda şəhərin əsas muzey və turizm obyektlərindən biridir. Abidə Şəki xanlığının tarixini, yerli memarlıq məktəbini, şəbəkə sənətini və monumental rəssamlığı bir məkanda nümayiş etdirir.