Tullantı

Tullantı istifadə, istehsal, xidmət və ya digər fəaliyyət nəticəsində yaranan və ilkin təyinatı üzrə artıq istifadə olunmayan material, əşya və maddələrin ümumi adıdır. Tullantılar məişətdə, sənayedə, tikintidə, kənd təsərrüfatında, tibb müəssisələrində və digər fəaliyyət sahələrində yarana bilər. Onların düzgün toplanması, çeşidlənməsi, daşınması, təkrar istifadəsi və emalı ətraf mühitin qorunması və resurslardan səmərəli istifadə baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tullantıların əsas növləri
Tullantılar mənşəyinə və xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif qruplara ayrılır. Bərk məişət tullantılarına qida qalıqları, qablaşdırma, kağız, plastik, şüşə və gündəlik istifadə nəticəsində yaranan digər materiallar daxildir. Sənaye tullantıları istehsal proseslərindən, tikinti tullantıları isə söküntü, təmir və inşaat işlərindən yaranır. Bundan başqa elektron, tibbi, üzvi və təhlükəli tullantılar ayrıca idarəetmə tələb edən kateqoriyalar təşkil edir.

Bərk məişət tullantıları
Bərk məişət tullantıları evlərdə, ofislərdə, ticarət və xidmət obyektlərində gündəlik fəaliyyət nəticəsində yaranır. Bu tullantıların tərkibində həm təkrar emala yararlı, həm də emal üçün uyğun olmayan materiallar ola bilər. Mənbədə düzgün çeşidləmə kağız, plastik, metal və şüşənin ümumi tullantı axınından ayrılmasını asanlaşdırır.

Tullantıların çeşidlənməsi
Çeşidləmə tullantıların material və xüsusiyyətlərinə görə ayrı-ayrı qruplara bölünməsidir. Kağız, karton, plastik, şüşə, metal və üzvi tullantıların ayrıca toplanması onların sonrakı emalını asanlaşdırır. Çeşidləmə tullantının yararlı hissəsinin ikinci xammala çevrilməsinə və qarışıq tullantıların həcminin azalmasına imkan verir.

Təkrar emal və ikinci xammal
Təkrar emal zamanı tullantı materialları emal edilərək yeni məhsulların hazırlanmasında istifadə oluna bilən xammala çevrilir. Məsələn, makulaturadan yeni kağız və karton, metal qırıntılarından metal məhsullar, müəyyən plastik tullantılardan isə yeni polimer məmulatlar hazırlamaq mümkündür. Bu proses materialların iqtisadi dövriyyədə daha uzun müddət qalmasına kömək edir.

Üzvi və qida tullantıları
Qida qalıqları, bitki mənşəli materiallar və digər bioloji parçalanan maddələr üzvi tullantılara aid edilə bilər. Uyğun şəraitdə bu materialların bir hissəsi kompostlaşdırma və ya anaerob həzm kimi üsullarla emal olunur. Üzvi tullantıların digər materiallardan ayrıca toplanması həm emal prosesini asanlaşdırır, həm də təkrar emala yararlı materialların çirklənməsini azalda bilər.

Təhlükəli tullantılar
Bəzi tullantılar insan sağlamlığına və ətraf mühitə zərər verə biləcək xüsusiyyətlərə malikdir. Kimyəvi maddələr, müəyyən batareyalar, yağlar, həlledicilər və bəzi tibbi və sənaye tullantıları bu kateqoriyaya daxil ola bilər. Belə materialların adi məişət tullantıları ilə qarışdırılmaması və onların xüsusiyyətlərinə uyğun toplama, saxlama, daşınma və zərərsizləşdirmə üsullarından istifadə edilməsi vacibdir.

Tullantıların poliqonda yerləşdirilməsi
Təkrar istifadəsi, təkrar emalı və ya digər üsullarla bərpası mümkün olmayan qalıq tullantılar xüsusi poliqonlarda yerləşdirilə bilər. Müasir poliqonlar tullantıların ətraf mühitə təsirini nəzarətdə saxlamaq üçün mühəndis sistemləri ilə təşkil olunur. Tullantıların idarə edilməsində əsas yanaşmalardan biri poliqona göndərilən materialların həcmini mümkün qədər azaltmaqdır.

Tullantıların idarə olunması
Tullantıların idarə olunması onların yaranmasından son emal və yerləşdirməyə qədər bütün mərhələləri əhatə edir. Buraya tullantının yaranmasının azaldılması, ayrıca toplanması, daşınması, çeşidlənməsi, təkrar istifadəsi, təkrar emalı, enerji bərpası və qalıqların təhlükəsiz yerləşdirilməsi daxildir. Effektiv sistem həm ətraf mühitin çirklənməsinin azaldılmasına, həm də yararlı materialların itirilməsinin qarşısının alınmasına xidmət edir.

Tullantı və dövri iqtisadiyyat
Dövri iqtisadiyyat tullantının yalnız atılmalı material kimi deyil, mümkün resurs kimi qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Məhsulların daha uzun müddət istifadəsi, təmiri, təkrar istifadəsi və materialların təkrar emalı bu yanaşmanın əsas elementləridir. Məqsəd tullantının yaranmasını azaltmaq və mümkün olan materialları yenidən istehsal dövriyyəsinə qaytarmaqdır.