#xocalı şahidi
Xocalı şahidi
Xocalı şahidi — 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda və şəhərin ətrafında baş verən hadisələri bilavasitə yaşamış, görmüş və sonradan həmin hadisələr barədə ifadə, müsahibə və ya xatirələrini bölüşmüş şəxsdir. Bu qrupa Xocalının keçmiş sakinləri, hücum zamanı şəhərdən çıxmağa çalışan mülki şəxslər, yaralananlar, əsir və girov götürülənlər, ailə üzvlərini itirən insanlar və hadisələr zamanı ərazidə olmuş digər şəxslər daxildir. Azərbaycan rəsmi mənbələrində 26 fevral hadisələri Xocalı soyqırımı kimi xarakterizə edilir; Human Rights Watch isə 1992-ci ildə Xocalıdan qaçan azərbaycanlı mülki şəxslərin öldürülməsini münaqişənin ən ağır mülki itki epizodlarından biri kimi sənədləşdirib.
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə
1992-ci ilin fevralında Xocalı Qarabağ münaqişəsinin aktiv döyüş bölgəsində yerləşirdi. Fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni qüvvələri şəhərə nəzarəti ələ keçirib. Şəhəri tərk edən sakinlərin böyük bir hissəsi Ağdam istiqamətində hərəkət etməyə çalışıb. Human Rights Watch-un həmin dövrdə topladığı məlumatlarda Xocalıdan çıxan böyük mülki əhali qrupunun geri çəkilən azərbaycanlı döyüşçülərlə birlikdə hərəkət etdiyi və onların bir hissəsinin atəşə məruz qaldığı qeyd olunur.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, hadisələr nəticəsində 613 nəfər həlak olub, yüzlərlə insan yaralanıb, 1275 nəfər əsir və girov götürülüb, bir sıra şəxslərin taleyi isə uzun müddət naməlum qalıb. Həlak olanlar arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlı şəxslər də olub.
Xocalı şahidlərinin xatirələri
Xocalı şahidlərinin ifadələri hadisələrin insan taleləri üzərindən sənədləşdirilməsi baxımından mühüm mənbədir. Sağ qalanlar müsahibələrində şəhərin mühasirədə qalmasını, gecə saatlarında yaşayış məntəqəsini tərk etməyə çalışmalarını, qarlı və soyuq hava şəraitində meşə və dağlıq ərazilərdən keçmələrini, ailə üzvlərinin ayrılmasını və insanların həyatını itirməsini təsvir ediblər.
Şahid ifadələri tarixi hadisələrin yalnız statistik məlumatlarla deyil, ayrı-ayrı insanların yaşadıqları təcrübələrlə öyrənilməsinə imkan verir. Bu ifadələr sənədli filmlərdə, televiziya müsahibələrində, arxiv materiallarında, istintaq sənədlərində və memorial ekspozisiyalarda qorunur.
Xocalı Soyqırımı Memorialında şahid hekayələri
Xocalı şəhərində yaradılmış Xocalı Soyqırımı Memorialının ekspozisiyasında hadisələrin şahidlərinin və qurbanların hekayələrinə xüsusi yer ayrılıb. Memorialın konsepsiyası Xocalının 1992-ci ildən əvvəlki həyatı, şəhərin tarixi və coğrafiyası, faciə zamanı baş verən hadisələr və sonrakı dövr haqqında materialları bir araya gətirir.
Burada şahid hekayələri, sənədli materiallar, foto və videolar vasitəsilə Xocalıda yaşamış insanların taleləri təqdim olunur. Bu yanaşma hadisələri yaşamış insanların şəxsi xatirələrinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.
Şahid ifadələrinin tarixi əhəmiyyəti
Müharibə və kütləvi zorakılıq hadisələrinin araşdırılmasında şahid ifadələri mühüm ilkin mənbələrdən biridir. Bununla belə, tarixşünaslıq və hüquqi araşdırmalarda fərdi ifadələr digər sübutlarla — sənədlər, foto və videomateriallar, tibbi məlumatlar, istintaq materialları və müstəqil təşkilatların hesabatları ilə birlikdə qiymətləndirilir.
Xocalı hadisələri ilə bağlı həm Azərbaycan dövlət qurumları, həm də beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatları müxtəlif materiallar toplayıb. Human Rights Watch hadisəni azərbaycanlı mülki əhaliyə qarşı kütləvi zorakılıq kimi sənədləşdirib və sonrakı açıqlamalarında mülki şəxslərin ölümünə görə məsuliyyət məsələsinə dair əvvəlki nəticələrini müdafiə edib.
Xocalı şahidlərinin anım tədbirlərində iştirakı
Xocalıdan sağ çıxan şəxslər və həlak olanların ailə üzvləri hər il fevralın 26-da keçirilən anım tədbirlərində iştirak edirlər. Azərbaycanda həmin tarixdə Xocalı qurbanlarının xatirəsi yad edilir, memorial və abidələr ziyarət olunur, müxtəlif təhsil və mədəniyyət müəssisələrində xatirə tədbirləri təşkil edilir.
Şahidlərin çıxışları xüsusilə gənc nəsillərin hadisələr haqqında birbaşa şəxsi xatirələr vasitəsilə məlumat əldə etməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. 2026-cı ildə də Xocalı hadisələrinin 34-cü ildönümü ilə bağlı Azərbaycanda rəsmi anım mərasimləri keçirilib.
